{"id":1985,"date":"2026-07-28T19:50:33","date_gmt":"2026-07-28T19:50:33","guid":{"rendered":"https:\/\/kontekstikulture.me\/?p=1985"},"modified":"2026-07-31T20:12:51","modified_gmt":"2026-07-31T20:12:51","slug":"slavisa-rakovic-albanske-bektasije-od-derviskog-reda-do-zasebne-verske-zajednice-i-kulturne-grupe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/2026\/07\/28\/slavisa-rakovic-albanske-bektasije-od-derviskog-reda-do-zasebne-verske-zajednice-i-kulturne-grupe\/","title":{"rendered":"Slavi\u0161a Rakovi\u0107 | Albanske bekta\u0161ije: od dervi\u0161kog reda do zasebne verske zajednice (i kulturne grupe)"},"content":{"rendered":"\n

Slavi\u0161a Rakovi\u0107<\/strong> [1] 
Ameri\u010dki savet za me\u0111unarodno obrazovanje<\/em> [2] 
Beograd, Srbija<\/em><\/p>\n\n\n\n

Sa\u017eetak<\/em>: Rad predstavlja kratak pregled doktrinarnih i politi\u010dkih korena bekta\u0161izma, sa posebnim fokusom na njegov razvoj i transformaciju u albanskim zajednicama. Prate\u0107i klju\u010dne faze evolucije ranih islamskih teolo\u0161kih rasprava, razvoj sufizma i formiranje dervi\u0161kih redova, rad analizira transformaciju bekta\u0161izma od dervi\u0161kog reda (tarike) u posebnu versku zajednicu me\u0111u Albancima. Isti\u010du\u0107i njihov kulturni doprinos i aktivnost na savremenom Balkanu, u radu se zaklju\u010duje da albanske bekta\u0161ije funkcioni\u0161u ne samo kao zasebna verska zajednica ve\u0107 i kao dinami\u010dna kulturna grupa koja integri\u0161e razli\u010dite verske doktrine, kulturne i dru\u0161tvene prakse, neprestano ih prilago\u0111avaju\u0107i lokalnom kontekstu i duhu vremena.<\/p>\n\n\n\n

Klju\u010dne re\u010di<\/em>: bekta\u0161izam, sufizam, tarikati, islam, Albanci<\/p>\n\n\n\n

UVOD<\/h3>\n\n\n\n

Kada je u septembru 2024. godine albanski premijer Edi Rama najavio osnivanje nove nezavisne mikrodr\u017eave na teritoriji Republike Albanije kojom bi upravljale bekta\u0161ije, verska grupa koja \u010dini jednu od \u010detiri istorijske verske zajednice ove dr\u017eave, do\u0161lo je do reakcija \u0161irom sveta. Medijima je bilo zanimljivo \u0161to se razmatra osnivanje novog grada-dr\u017eave koji bi funkcionisao poput Vatikana, dok je politi\u010dare u regionu, ali i izvan, zainteresovalo odakle dolazi ovakva ideja i za\u0161to bi Albanija na svojoj teritoriji \u201eugo\u0161\u0107avala\u201c nezavisni politi\u010dki entitet zasnovan na pripadnosti religiji. U samoj Albaniji i susednim dr\u017eavama, kao i u dijaspori, do\u0161lo je do raznolikih reakcija: od zaintrigiranosti do pozdravljanja ideje, ali i zabrinutosti zbog davanja, kako neki vide, primata jednoj verskoj grupi nad drugom, nakon vi\u0161e od veka albanskog dr\u017eavnog laicizma i institucionalne odvojenosti verskih zajednica od dr\u017eave (Istrefi & Pasquet 2024; Lockwood 2024; Karaj 2024).<\/p>\n\n\n\n

Na medijskim portalima iz biv\u0161e Jugoslavije, kao i izvan regije, \u010dini se da su dominirali tekstovi koji su obja\u0161njavali ko su bekta\u0161ije, tj. ko su albanski muslimani koji imaju druga\u010diju doktrinu od balkanskih sunita. Ovi tekstovi u masovnim medijima fokusirali su se na stavljanje bekta\u0161ija u kontekst narativa o sufizmu i dervi\u0161kim redovima (tarikatima), kao i o \u0161iitskom islamu, uz pominjanje jani\u010dara albanskog porekla kao zaslu\u017enih za \u0161irenje ove tarike na Balkan, a naro\u010dito me\u0111u Albancima.[3]<\/p>\n\n\n\n

Ovakvi tekstovi su iznosili podatke uz razumljivu redukciju i pojednostavljenja \u2012 jer se radi o medijima za \u0161iroku publiku \u2013 zanemaruju\u0107i niz segmenata istorije, kako doktrinarne tako i politi\u010dke, bekta\u0161ijskog reda. Bilo je, naravno, i senzacionalisti\u010dkih, negativnih, omalova\u017eavaju\u0107ih i targetiraju\u0107ih izve\u0161taja o ovoj temi.[4]<\/p>\n\n\n\n

Bekta\u0161ije u Albaniji sebe smatraju posebnom muslimanskom zajednicom, \u0161to se mo\u017ee videti i iz popisa stanovni\u0161tva nakon pada komunizma, gde se oni registruju odvojeno od drugih muslimana, od kojih imaju druga\u010dija verovanja, ali i institucionalnu organizaciju.[5] Na teritoriji biv\u0161e Jugoslavije bekta\u0161ije su, kao i ostali sufijski redovi (tarikati), dugo bile marginalizovane aktivno\u0161\u0107u ve\u0107inske islamske zajednice, koja je sve do raspada Jugoslavije funkcionisala kao jedinstvena. Dodatno, nekada\u0161nja komunisti\u010dka dr\u017eava podr\u017eavala je marginalizaciju sufijskih redova koju je sprovodila institucionalna interpretacija sunitskog islama (Novakovi\u0107 2002; Vukomanovi\u0107 2008). Naravno, i u samoj Albaniji su od kraja Drugog svetskog rata do pada komunisti\u010dkog re\u017eima bekta\u0161ije, kao i ostale verske grupe, bile izbrisane iz javne sfere, da bi se od po\u010detka devedesetih godina vratile u javni prostor kao zasebna zajednica (Doja 2008; Elsie 2019; Blumi & Krasniqi 2014; Bria 2024). Izvan Albanije, tj. na teritorijama biv\u0161e Jugoslavije, poku\u0161aji bekta\u0161ija i drugih dervi\u0161kih redova da se institucionalno uspostave kao zasebna verska zajednica bili su izvor kontroverzi i negativnih reakcija lidera ve\u0107inskih muslimana.[6]<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

\u010cini se da je najava Edija Rame o formiranju posebnog bekta\u0161ijskog grada-dr\u017eave dodatno doprinela kontroverzama o ulozi ove zajednice me\u0111u dana\u0161njim Albancima, ali i u regiji. Za potrebe doprinosa dubljem razumevanju ove aktuelne teme, na narednim stranicama<\/p>\n\n\n\n

ukratko su predstavljeni istorijski koreni bekta\u0161izma kao dervi\u0161kog reda, kao i dru\u0161tveni i doktrinarni konteksttransformacije albanskih bekta\u0161ija iz sufijske tarike u zasebnu versku zajednicu, za koju se mo\u017ee re\u0107i i da funkcioni\u0161e kao dinami\u010dna kulturna grupa koja integri\u0161e razli\u010dite verske doktrine, kulturne i dru\u0161tvene prakse, neprestano ih prilago\u0111avaju\u0107i lokalnom kontekstu i duhu vremena.<\/p>\n\n\n\n

SUFIZAM: KRATAK PREGLED POREKLA I RAZVOJA DERVI\u0160KIH REDOVA<\/h3>\n\n\n\n

Sufizam, u naj\u0161irem smislu, obuhvata s jedne strane teoriju tj. filozofsku praksu \u2013 spekulativni put, a s druge dervi\u0161ke redove, bratstva ili tarikate \u2013 institucionalni put (Vukomanovi\u0107 2008: 130). Naj\u010de\u0161\u0107e se poreklo termina sufizam <\/em>(na arapskom tesavuf<\/em>) povezuje sa arapskom re\u010dju suf <\/em>(vuna), koja upu\u0107uje na no\u0161nju i asketski na\u010din \u017eivota ranih sufija u naporima ka duhovnom ispunjenju kroz iskustvo molitvenog pribli\u017eavanja Bogu. Kao misti\u010dna dimenzija islama, kako se popularno ka\u017ee, sufizam se razvijao uporedo sa evolucijom pravnonormativne prakse ove religije, a sam termin se u upotrebi ustaljuje u X veku, naro\u010dito u delima Abu Abdelrahmana el Sulamija, prvog hagiografa ranih islamskih mistika (Ernst 1997: 26).<\/p>\n\n\n\n

Doktrinarno poreklo islamskog misticizma, sufijskih redova, pa samim tim i bekta\u0161ija, ali i ve\u0107inskog islama (bilo sunitskog bilo \u0161iitskog) se\u017ee duboko u predislamsku istoriju regije u kojoj se islam, nedugo nakon formiranja u Hid\u017eazu, rapidno pro\u0161irio i dalje razvijao. Sam Muhamed je imao kontakte sa hri\u0161\u0107anstvom i judaizmom i njihovim osnovnim teolo\u0161kim postavkama i eshatolo\u0161kim narativima. Ovo se da videti iz stihova Kurana <\/em>kojim je kanonizovana objava nove religije, dok je vojnim anga\u017eovanjem stvarana prva politi\u010dka muslimanska zajednica koja je Jevreje i hri\u0161\u0107ane Muhamedova doba prozvala narodima Knjige <\/em>(Aslan 2005: 195). Me\u0111utim, politi\u010dke nesuglasice nastale neposredno nakon Muhamedove smrti, tj. sukobi oko naslednika, doveli su do prvih politi\u010dkih razila\u017eenja i zapo\u010deli utiranje puta kasnijim teolo\u0161kim i filozofskim interpretacijama koje \u0107e se reflektovati i na razvoj divergentnih \u0161kola islamskog misticima. Ono \u0161to je u po\u010detku bio puki konflikt izme\u0111u pristalica najmla\u0111e Muhamedove \u017eene Aj\u0161e, \u010diji otac postaje prvi kalifa, i Alija, Muhamedovog prvog ro\u0111aka i mu\u017ea Fatime, Muhamedove \u0107erke, posta\u0107e po\u010detak o\u0161trog politi\u010dkog, a ne\u0161to kasnije i teolo\u0161kog antagonizma \u2012 trajne podele na sunite i \u0161iite (Sonn 2015: 72\u201276).<\/p>\n\n\n\n

Stavovi oko Alija, njegovog zna\u010daja, kalifata i nasledstva posta\u0107e ta\u010dka razdvajanja ove dve grupe koja opstaje do danas. Suniti \u0107e Alija smatrati poslednjim od \u010detiri pravoverna (ra\u0161idun<\/em>) kalifa, dok \u0107e za \u0161iite on biti prvi kalifa, \u010dijom smr\u0107u, a kasnije i smr\u0107u Hasana i Huseina, njegovih i Fatiminih sinova, ustanovljavaju primat po\u0161tovanja ehlibejta <\/em>(Ahl el Bayt <\/em>\u2012 ljudi ku\u0107e) \u2012 u\u017ee Muhamedove porodice koju je dobio preko Fatime. Obe grupacije \u0107e razviti sopstvene teologije, pravne i socijalne doktrine koje \u0107e se neretko me\u0111usobno suprotstavljati, ali i me\u0111usobno susretati. Naro\u010dito \u0107e razvoj islamskog misticizma delovanjem sufija uticati na eklekti\u010dno pro\u017eimanje eshatolo\u0161kih narativa sunizma i \u0161iizma, posebno u narativizaciji Alijevog imamata (Knysh 2017: 74\u2012121).<\/p>\n\n\n\n

Istori\u010dari islama, a osobito istori\u010dari sufizma, detektuju naznake islamskog misticizma jo\u0161 i pre dublje podele na \u0161iite i sunite i vezuju ga za posve\u0107enike u ezoteri\u010dno \u010ditanje i tuma\u010denje Kurana <\/em>u ranim decenijama kalifata pravovernih, koje je vi\u0161e interesovala eshatolo\u0161ka poruka nove religije nego politi\u010dka zajednica i socijalna doktrina nove muslimanske dr\u017eave. Neki sufijski redovi \u0107e nastati pod okriljem zvani\u010dnog tj. dr\u017eavnog sunizma, ali \u0107e kroz istoriju usvojiti teolo\u0161ke segmente \u0161iizma i pritom ostati u okvirima dr\u017eavne vere, \u0161to je bio slu\u010daj sa bekta\u0161ijskim redom sve do prve zabrane 1826. godine (Elsie 2019: 5\u20126). Primer direktnog uticaja \u0161iizma jeste \u010dinjenica da su neke sufije usvojile po\u0161tovanje 12 imama nakon Muhameda, od kojih je prvi Ali, a poslednji Muhamed el Mahdi, koji je ostao \u201eskriven\u201c i koji \u0107e se, na kraju vremena, vratiti kao spasitelj (Schwartz 2008; Knysh 2017).<\/p>\n\n\n\n

Pomenuli smo da je politi\u010dka podela, nastala iz dinasti\u010dkih trvenja, zna\u010dila i po\u010detak teolo\u0161kih razmirica koje su oblikovale rani islam. Pored ovih podela, na kulturu ranih muslimana uticali su i njihovi osvaja\u010dki pohodi, zapo\u010deti neposredno po nastanku islama, jo\u0161 u vreme Muhamedova \u017eivota, a naro\u010dito u decenijama nakon njegove smrti. \u0160irenje ka teritorijama Levanta, Egipta, Persije i dalje je znatno uticalo na muslimane. Islam na nove teritorije donosi arapski jezik i pismo, ali ne potire u potpunosti postoje\u0107e kulturno nasle\u0111e koje inkorporira u novonastaju\u0107e zajednice muslimana i koje \u0107e, kako mnogi nau\u010dnici tvrde, imati odjeka ne samo u pravnoj praksi dr\u017eave kojom upravljaju muslimani ve\u0107 i u eshatolo\u0161koj i socijalnoj doktrini nove religije (Sonn 2012; Knysh 2017).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Osnivanje kalifata Omajada sa sedi\u0161tem u Damasku nakon Alijeve smrti i kraja re\u017eima pravovernih kalifa, te kasnije uru\u0161avanje omajadske dinastije i preme\u0161tanje kalifata u Bagdad pod Abasidima, kao i osvajanje Andaluzije, otvara put preobra\u0107enjima u islam stanovni\u0161tva iz razli\u010ditih verskih tradicija: judaizma, gr\u010dkopravoslavnog hri\u0161\u0107anstva, dohalkedonskog hri\u0161\u0107anstva, zoroastrizma, narodnih verovanja. Muslimanima su postajali pripadnici razli\u010ditih etni\u010dkih kultura koji su govorili razne jezike, poput persijskog, aramejskog, gr\u010dkog, koptskog, jermenskog, kurdskog itd. U takvom kontekstu multikulturnog okru\u017eja, kulturne razmene i fuzije, muslimani (kako oni inicijalni arapski, tako i novopreobra\u0107eni) stvarali su dinami\u010dne kulture koje su nedrile versko-kulturne prakse i teolo\u0161ko-filozofska tuma\u010denja koja su bila novina u odnosu na legalisti\u010dki islam dr\u017eavnih autoriteta. Dakle, kontakt sa persijskim verskim i kulturnim nasle\u0111em, kao i sa sirijskim (semitskim, helenskim, jermenskim) i egipatskim (helenskim ili koptskim) svakako je uticao na in-terpretiranje i praktikovanje islamske doktrine ve\u0107 u prvim vekovima od nastanka religije (Schwartz 2008; Penn 2015; Elsie 2019; Babur 2023).<\/p>\n\n\n\n

Mnogi istra\u017eiva\u010di smatraju da je na pojavu asketa i na razvoj misli i praksi prvih islamskih mistika, prete\u010da sufija, koji prevazilaze legalizam politi\u010dke zajednice i posve\u0107uju se duhovnom \u017eivotu uticao isto\u010dnohri\u0161\u0107anski misticizam i, da pojednostavimo, \u017eivotni stil hri\u0161\u0107anskog mona\u0161tva (odricanje od sveta, pustinja\u0161tvo, siroma\u0161tvo, celibat) iz vremena formiranja i rane istorije islama. Na primer, isti\u010du se paralele izme\u0111u dugog, isposni\u010dkog, moljenja Bogu pravoslavnih monaha i zikre <\/em>\u2013 ritualnog, u nekim tarikatima i ekstati\u010dkog, ponavljanja molitve sufija zarad se\u0107anja na Boga (Ferri i Glazer 2013; Knysh 2017; Babur 2023; Kakouris 2023). Pored uticaja isto\u010dnog hri\u0161\u0107anstva na sufijsku misao i praksu, istra\u017eiva\u010di \u010desto isti\u010du i uticaje drugih religijskih tradicija, \u0161to ukazuje na otvoren i sinkreti\u010dki karakter sufizma. U tom smislu prepoznaju se elementi zoroastrizma \u2012 u simbolici svetlosti kao izraza Bo\u017ejeg prisustva i u ritualnom plesu dervi\u0161a; budizma \u2012 u naglasku na askezi i prevazila\u017eenju ega kroz molitvu, kao i hinduizma \u2012 u upotrebi specifi\u010dne muzike i plesa u pojedinim redovima, uz sli\u010dnosti izme\u0111u uloge hinduisti\u010dkih gurua i sufijskih \u0161ejhova u njihovim zajednicama (Ferguson 1996; Speziale 2018; Mirjalili 2021).<\/p>\n\n\n\n

Pri\u010de o ranim sufijima, koje datiraju iz ranog islama, dakle nekoliko vekova pre formiranja dervi\u0161kih redova, opstaju u kolektivnom pam\u0107enju me\u0111u muslimanima \u0161irom sveta. Deset godina nakon Muhamedove smrti u Medini se rodio Hasan el Basri, do danas poznati asketa i tuma\u010d Kurana<\/em>. Hasan je umro u ira\u010dkom gradu Basri, po kojem je i nazvan, a u istom gradu je u VIII veku \u017eivela i asketska pesnikinja Rabija Basri, \u010dije \u0107e ideje predane ljubavi prema Bogu inspirisati generacije islamskih mistika i muslimanskih knji\u017eevnika (Mourad 2005; Smith 2010). Vek kasnije delovao je D\u017eunaid iz Bagdada (830\u2012910), koji je u\u010dio da ljudi treba da se posvete askezi u prevazila\u017eenju svetovnog, ali i kontroverzni Mansur el Halad\u017e, sunita, koji je propovedao ideje bliske \u0161iizmu i bio optu\u017een za jeres jer je glasno uzvikivao: \u201eJa sam Istina.\u201c Javno je pogubljen u Bagdadu 922. godine (Hanif 2002; Elaroui Cornell 2019).<\/p>\n\n\n\n

Za doprinos sufijskoj misli i praksi, kako pisanim delom tako i sopstvenim asketskim \u017eivotnim primerom, posebno se isti\u010de sunitski u\u010denjak El Gazali (umro 1111). Ne\u0161to pre njega sufijski pristup u islamskoj misiji ka nemuslimanimapraktikovao je Ali Hud\u017eviri (umro 1077), koji je propovedao ovu religiju me\u0111u hindusima, dok je El Gazalijev delimi\u010dni savremenik Ahmad Jasavi (1093\u20121166) zaslu\u017ean za \u0161irenje islama me\u0111u turkijskim plemenima. Nakon El Gazalija iz Andaluzije dolazi poznato ime Ibn Arabija (1165\u20121240), koji je ostavio traga ne samo na islamski misticizam ve\u0107 i na knji\u017eevnost i filozofiju arapskog sveta od svoga doba do dana\u0161njih dana. Ibn Arabijev delimi\u010dni savremenik sa istoka bio je poznati persijski pisac i mistik D\u017eelaludin Rumi (1207\u20121273), autor Mesnevije<\/em>, mo\u017eda najpoznatijeg sufijskog literarnog dela. Rumijev legat je i mevlevijski dervi\u0161ki red, \u010diji je ples okretanja oko sopstvene ose, suprotno kazaljkama na satu, tokom zikre<\/em>, poznat \u0161irom sveta i poistove\u0107uje se sa sufizmom uop\u0161te (Corbin 1969; Hanif 2002; Schwarz 2008). Delo ovih islamskih u\u010denjaka uticalo je na islamsku filozofiju nastupaju\u0107ih vekova, a naro\u010dito na misao i teolo\u0161ku doktrinu mnogih sufijskih tarikata.<\/p>\n\n\n\n

BEKTA\u0160IJSKI SUFIZAM NA BALKANU: OD NASTANKA TARIKE DO RAZVOJA POSEBNE VERSKE ZAJEDNICE KOD ALBANACA<\/h3>\n\n\n\n

Bekta\u0161ijska tarika ima poreklo u delatnosti Had\u017ei Bekta\u0161a Velije, sufijskog mislioca iz XIII veka. Poreklom je bio iz Horasana, ali je zna\u010dajan deo intelektualnog \u017eivota proveo u Anadoliji, pi\u0161u\u0107i i propovedaju\u0107i u okviru Rumskog sultanata, gde je postojala povoljna intelektualna klima i prijem\u010divost za islamski misticizam (Hanif 2002; Soileau 2014). Neposredni sledbenici Bekta\u0161a Velije sebe su nazvali bekta\u0161ijama, a njegovo u\u010denje, kao i po\u0161tovanje njegove li\u010dnosti, bilo je osnova i za nastanak alevita, zajednice iz dana\u0161nje Turske koja se zna\u010dajno razlikuje od ve\u0107inskih sunita kako u verovanjima (sinkretizam islama sa drugim religijama i narodnim verovanjima), tako i u ritualima (muzika, ples) i socijalnoj doktrini, na primer u ravnopravnijoj ulozi \u017eene u zajednici (Shankland 2003). \u0160to se osnovnih doktrinarnih postavki bekta\u0161izma ti\u010de, ideal insanu kamila <\/em>\u2012 savr\u0161enog\/potpunog\/ostvarenog \u010doveka posti\u017ee se kroz \u010detiri etape, po\u010dev\u0161i od \u0161erije<\/em>, kao spolja\u0161njeg verskog zakona; preko tarike<\/em>, kao duhovnog putovanja i marife<\/em>, kao unutra\u0161nje spoznaje; do hakike<\/em>, kao ostvarenja kona\u010dne istine. Kao i kod drugih dervi\u0161a, duhovni napredak kod bekta\u0161ija je nezamisliv bez mur\u0161ida, duhovnog u\u010ditelja \u2012 vo\u0111e koji ima klju\u010dnu ulogu na putu u\u010denika ka duhovnoj spoznaji (Sulejmani 2014: 57).<\/p>\n\n\n\n

U Osmanskom carstvu jo\u0161 od XV veka bekta\u0161izam se po\u010deo vezivati za vojsku, naro\u010dito za jani\u010dare, prolaze\u0107i pritom kao red kroz promene poput reformi Balim Sultana, u prvoj polovini XVI veka, koji je uspostavio unutra\u0161nju hijerarhiju \u010dlanstva i, prema izu\u010davaocima reda, uneo odre\u0111ene segmente \u0161iizma \u2012 poput po\u0161tovanja dvanaest imama, naslednika Muhameda, od kojih je prvi Ali, koji me\u0111u bekta\u0161ijama u\u017eiva posebno po\u0161tovanje. Bekta\u0161ije su usvojile slavljenje Alijevog ro\u0111endana na dan Novruza, praznika prole\u0107nog ekvinocija koji poti\u010de iz persijskog zoroastrizma i praznuje se u mnogim \u0161iitskim zajednicama islamskog sveta, ali i drugim ne\u0161iitskim grupama pod uticajem persijskog nasle\u0111a (Shankland 2003; Elsie 2019).<\/p>\n\n\n\n

Sufizam na Balkan, dakle, dolazi sa Osmanlijama i njihovom vojskom, a jo\u0161 od samih po\u010detaka osvajanja, kao i tokom nastupaju\u0107ih vekova, ustanovljavaju se kadirijski (mo\u017eda najstariji dervi\u0161ki red), rufaijski, hamzevijski, mevlevijski, saadijski, helvetijski, nak\u0161ibendijski, bekta\u0161ijski i drugi centri.[7] Bekta\u0161izam je kroz nekoliko vekova od uspostavljanja jani\u010dara do ja\u010danja njihovog politi\u010dkog uticaja bio njihova homogenizuju\u0107a snaga, a samim tim i jak dervi\u0161ki red \u0161irom carstva. Jani\u010dari su postali snaga koja je zna\u010dajno uticala na politiku dr\u017eave, ali i na odnose u vladaju\u0107oj klasi. Ovo je navelo sultana Mahmuda Drugog (dvadesete godine XIX veka) da ih ukine, \u0161to je izazvalo njihov revolt i dovelo do ubijanja nemalog dela njihovog \u010dlanstva. Tada je i sam bekta\u0161ijski red zabranjen, \u0161to ga je marginalizovalo, ali ne i uni\u0161tilo (\u0106ehaji\u0107 2002; Raudevere 2011; Blumi & Krasniqi 2014; Elsie 2019; Blumi 2021).<\/p>\n\n\n\n

Nakon smrti Mahmuda Drugog 1839. godine i po\u010detka moderniziraju\u0107ih reformi u Osmanskom carstvu \u2012 tanzimata, zabrana i progon bekta\u0161ija slabi, a na periferiji carstva albanski se pripadnici ovog reda uklju\u010duju u borbu za nacionalno oslobo\u0111enje. Dok bekta\u0161izam na teritorijama dana\u0161nje Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Srbije u to doba opstaje samo kao jedan od tarikata i to prili\u010dno mali u \u010dlanstvu, u albanskim zajednicama po\u010dinje transformacija bekta\u0161ija u versku zajednicu koja nadilazi okvire dervi\u0161kog reda, grade\u0107i sopstveni kulturni identitet zasnovan napripadni\u0161tvu ovom redu. Osmansko carstvo propada, a nakon Prvog svetskog rata Kemal-pa\u0161a Ataturk homogenizujeupravu nad muslimanima osnivanjem jedne sveobuhvatne institucije i zatvaranjem tekija, \u0161to dervi\u0161ke redove gura ka dru\u0161tvenim marginama posleratne Turske. Poglavar (dedebaba) bekta\u0161ija u Turskoj u trenutku Ataturkove zabrane \u2013 Albanac Saljih (Salih) Nijazi seli se u Albaniju i osniva Svetsko stare\u0161instvo bekta\u0161ija \u2012 Kryegjyshata Bot\u00ebrore Bektashiane \u2013 kome, iako ima pridev svetsko<\/em>, druge bekta\u0161ijske grupe u svetu nisu priznale prvenstvo (\u0106ehaji\u0107 1979; Doja 2008; Elsie 2019; Blumi, Krasniqi 2014; Bria 2024).<\/p>\n\n\n\n

U vreme kada se osniva Stare\u0161instvo mnoge bekta\u0161ije su, kao u politi\u010dkom smislu sekularizovani pripadnici jedne verske kulture, ve\u0107 odigrale zna\u010dajnu ulogu u borbi Albanaca za nezavisnost, ali i za kulturni razvoj i nacionalni preporod. Na primer, Ismailj \u0106emalji (Ismail Qemali), prvi premijer nezavisne Albanije, kao i Naim i Abdilj (Abdyl) Fra\u0161eri (Frash\u00ebri), jedni od klju\u010dnih li\u010dnosti albanskog preporoda, bili su iz bekta\u0161ijskih porodica. Naim Fra\u0161eri je krajem XIX veka u Bukure\u0161tu izdao Bele\u017enicu bekta\u0161ija <\/em>(Fletore e Bektashinjet<\/em>), u kojoj je izneo ideje koje je teologija i socijalna doktrina ovog reda ba\u0161tinila kroz vekove, interpretiraju\u0107i ih u kontekstu nacionalne emancipacije albanstva. On je tako\u0111e bio autor i epa Kerbala <\/em>(Qerbelaja<\/em>), u kome je iz perspektive albanskog nacionalnog oslobo\u0111enja opevao mu\u010deni\u0161tvo Huseina, sina Alija i Fatime. Ova dva Fra\u0161erijeva dela smatraju se temeljima ustanovljavanja albanskog bekta\u0161izma (Bria 2024: 62). U razmatranjima uloge ovog reda me\u0111u Albancima Naim Fra\u0161eri je nagla\u0161avao njegovu navodnu bliskost sa evropskim vrednostima, suprotstavljaju\u0107i ga orijentalnim obele\u017ejima ve\u0107inskog islama, povezuju\u0107i bekta\u0161ijska verovanja sa helenizmom, slobodoumljem i idejama o posebnom poreklu, \u010dime je ovu zajednicu predstavljao kao pogodnog nosioca dru\u0161tvenih i politi\u010dkih promena na poznoosmanskom Balkanu(Blumi 2021: 202).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Uloga koju su poznate bekta\u0161ije odigrale tokom preporoda, njihov rad na opismenjavanju i zalaganju za nezavisnost Albanije, kao i ugled porodica pripadnika ovog reda (naro\u010dito Fra\u0161erijevih), svakako su uticali na to da bekta\u0161ije budu vi\u0111ene ne samo kao jedan od dervi\u0161kih redova ve\u0107 i kao identitetska zajednica koja se i kulturno razlikuje od ve\u0107inske sunitske. Tako\u0111e, dr\u017eavni laicizam Albanije nakon sticanja nezavisnosti 1912. godine, kao i politika sekularizacije koju je vodio kralj Zog nakon Prvog svetskog rata, olak\u0161ali su konstituisanje bekta\u0161izma, koga je diskriminisao prethodni (osmanski) re\u017eim, kao albanskog islama, \u010dime je stvorena i zajednica koja, kao \u0161to smo napomenuli, nadilazi sam dervi\u0161ki red (Doja 2008; Blumi & Krasniqi 2014; Elsie 2019; Bria 2024).<\/p>\n\n\n\n

Me\u0111utim, za vreme komunizma u Albaniji religija biva zabranjena, \u0161to je zna\u010dilo i marginalizaciju i skoro uni\u0161tenje bekta\u0161ijske tarike. Devedesete godine pro\u0161log veka donele su povratak religije u javni prostor biv\u0161ih komunisti\u010dkih zemalja na Balkanu, a u samoj Albaniji, gde je progon vere bio najsuroviji, do\u0161lo je i do institucionalnog obnavljanja verskih zajednica. Obnavljanje verskog \u017eivota odvijalo se pod uticajem inostranog faktora; na primer, bio je vidljiv uticaj Grka kod pravoslavnih, Vatikana kod rimokatolika, dok se kod muslimana po\u010dinje ose\u0107ati uticaj iz zemalja sa islamskim re\u017eimima, gde je do\u0161lo do politizacije verskih struktura i homogenizacije interpretacija doktrine, \u0161to zbog reakcija na Islamsku revoluciju u Iranu, \u0161to zbog globalne geopoliti\u010dke situacije (Endresen 2012; Krasniqi 2011). Istovremeno, nekada marginalizovani tarikati izlaze iz senke, \u0161to zna\u010di da dolazi i do obnavljanja bekta\u0161izma, koji u javnom diskursu od devedesetih naovamo nastupa kao jedna od \u010detiri istorijske albanske verske zajednice, dakle, kao zajednica koja je razdvojena od ve\u0107inskih sunita, kako institucionalno, tako i doktrinarno (Bria 2024). Ova \u0107e zajednica postati predmetom interesovanja ne samo zbog insistiranja na posebnosti (u Albaniji, ali i na Kosovu i u Severnoj Makedoniji) ve\u0107 i zbog svojih verskih u\u010denja i dinami\u010dne istorije koja ju je oblikovala.<\/p>\n\n\n\n

Postsocijalisti\u010dka obnova bekta\u0161izma manifestovala se u o\u017eivljavanju narodnih hodo\u010da\u0161\u0107a (posebno na planinu Tomor i u grad Kruju), povratka harizmatske uloge baba <\/em>(u\u010denjaka, vo\u0111a zajednice) kao posrednika blagoslova i isceljenja, kao i kroz povratak ikonografije i narativa narodnog islama poput legendi o Sariju Saltiku, dervi\u0161u iz XIII veka, koji ima status sveca u bekta\u0161ijskim zajednicama \u0161irom sveta i na Balkanu.[8] Kako pi\u0161e \u0110anfranko Brija, \u0161iitska i alevitska ikonografija i narativi pro\u0161irili su se po bekta\u0161ijskim svetili\u0161tima i privatnim domovima, pritom u\u017eivaju\u0107i i me\u0111ukon-fesionalno po\u0161tovanje, \u010dime su postali va\u017ean izraz albanske postsocijalisti\u010dke religioznosti. Istovremeno sa folklornom obnovom bekta\u0161izma sam red prolazi kroz institucionalno-doktrinarne promene. Novi statut bekta\u0161ija, usvojen 2000. godine, programski defini\u0161e bekta\u0161izam kao progresivno, humanisti\u010dko i ekumensko u\u010denje, zami\u0161ljeno kao \u201etre\u0107i put\u201c izme\u0111u hri\u0161\u0107anstva i islama. U tom se okviru nagla\u0161ava tolerantni, lokalnonacionalni karakter bekta\u0161izma, suprotstavljen \u201estranom\u201c i percipirano fundamentalisti\u010dkom islamu (Bria 2024: 64\u201265). U duhu nasle\u0111a Naima Fra\u0161erija i njegove \u201eintervencije\u201c u procesu osavremenjavanja tuma\u010denja i promovisanja nacionalnog bekta\u0161izma, nekoliko godina nakon usvajanja novog statuta zajednice izlazi i knjiga Tre\u0107e oko <\/em>(Syri i tret\u00eb<\/em>) Moikoma Ze\u0107a (Zeqo), javnog intelektualca, pesnika i knji\u017eevnog kriti\u010dara, \u010dije je izdavanje pozdravilo i liderstvo bekta\u0161ijske zajednice. Kroz pojam tre\u0107eg oka Ze\u0107o gradi narativ o Albancima kao narodu sa posebnim, skrivenim znanjem, pri \u010demu pisanje postaje klju\u010dni medij prenosa tog znanja i osnov za politi\u010dki obojenu predstavu o nacionalnoj izuzetnosti. Pomenuti sociolog Brija tuma\u010di Ze\u0107ovu intervenciju u osavremenjavanju poruke albanskog bekta\u0161izma kao njegovu svojevrsnu new age <\/em>preradu nacionalne ideologije koja se prepli\u0107e sa islamskom tradicijom, nau\u010dnim diskursom i ezoterijom (Bria 2024: 65\u201270).<\/p>\n\n\n\n

ALBANSKE BEKTA\u0160IJE KAO KULTURNA GRUPA<\/h3>\n\n\n\n

U uvodu smo napomenuli da se bekta\u0161ije u Albaniji smatraju zasebnom verskom zajednicom. Na Kosovu i u Severnoj Makedoniji nemaju takav status.[9] Poslednjih nekoliko godina Zajednica tarikata Kosova (Bashk\u00ebsia e Tarikat\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs \u2012 BTK) dobija priznanje kao zasebna grupa u komunikaciji sa vlastima i \u010dak u\u010destvuje u predlogu zakona o verskim slobodama. Bekta\u0161ije su, u strogom smislu dervi\u0161kog reda, na Kosovu samo jedan od tarikata. Me\u0111utim, postoje mi\u0161ljenja unutar kosovskih bekta\u0161ijskih grupa da oni predstavljaju odvojenu zajednicu. Na primer, Mumin Ljama (Lama), poznati predstavnik zajednice, jo\u0161 2017. godine negodovao je zbog neprepoznavanja bekta\u0161ija kao zasebne zajednice zato \u0161to su, prema njegovim re\u010dima, oni \u0161iiti i ne mogu se smatrati delom nijedne druge verske grupe.[10]<\/p>\n\n\n\n

U uvodu smo, tako\u0111e, rekli da je najava Edija Rame iz septembra 2024. godine o stvaranju bekta\u0161ijskog grada-dr\u017eave izazvala raznovrsne reakcije \u0161irom sveta, a naro\u010dito me\u0111u Albancima regije i dijaspore, otvaraju\u0107i i pitanje odnosa savremenih Albanaca prema pro\u0161losti i uloge, kako sunitskog, tako i bekta\u0161ijskog islama u njoj. Sam Rama je o ovoj potencijalnoj novoj mikrodr\u017eavi rekao da je jedan od njenih glavnih ciljeva afirmacija tolerantnog islama koji predstavlja va\u017ean deo albanskog identiteta, nagla\u0161avaju\u0107i da se verska tolerancija mora stalno negovati i \u0161tititi, te da \u201ene treba dozvoliti da stigma odre\u0111uje identitet muslimana\u201c.[11] Iz Stare\u0161instva bekta\u0161ija tim je povodom re\u010deno da bi inicijativa o bekta\u0161ijskoj dr\u017eavi oja\u010dala ulogu ovog reda u \u201epodsticanju globalnog me\u0111ureligijskog dijaloga i suzbijanju rasta nasilnog ekstremizma \u0161irom sveta, dok bi suverenitet obezbedio za\u0161titu i autonomiju bekta\u0161kijskih verskih praksi i njihovu me\u0111unarodnu afirmaciju\u201c.[12]<\/p>\n\n\n\n

Albanski analiti\u010dari Aroljda Eljbasani (Arolda Elbasani) i Kljedijan Miftari (Kledian Myftari) pisali su da najava formiranja bekta\u0161ijske mikrodr\u017eave predstavlja strate\u0161ki potez kojim Albanija koristi sopstveno versko nasle\u0111e i istoriju me\u0111ukonfesionalne tolerancije za ja\u010danje svog me\u0111unarodnog uticaja. Me\u0111utim, kao \u0161to smo napomenuli, bilo je i reakcija protiv ovakve ideje, a i upozorenja da favorizovanje bekta\u0161ija mo\u017ee da dovede do upravo suprotnog od onoga \u0161to se promovi\u0161e kao cilj mogu\u0107e mikrodr\u017eave kojom bi upravljao ovaj dervi\u0161ki red. Eljbasani i Miftari isti\u010du da dr\u017eavno favorizovanje jedne verske grupe zapravo nosi ozbiljan rizik jer mo\u017ee izazvati nezadovoljstvo kod ostalih zajednica, kao i da ovakva intervencija vlasti stvara utisak nepravde i mo\u017ee ozbiljno poljuljati same temelje verskog sklada u zemlji (Elbasani & Myftari 2025).<\/p>\n\n\n\n

I pre Ramine ideje o bekta\u0161ijskom gradu-dr\u017eavi postojala su me\u0111u nekim Albancima regije gledi\u0161ta da mnogi njihovi politi\u010dari, kako u Albaniji tako i van nje, imaju distancu u odnosu na dana\u0161nji sunitski islam, kako bi me\u0111unarodnoj javnosti pokazali da su Albanci Evropljani, u kontekstu distanciranja od navodnog verskopoliti\u010dkog radikalizma selefija i drugih \u201estranih\u201c tuma\u010denja vere koja su na Balkanu postala vidljivija od pada komunizma do danas (Krasniqi 2011; Endresen 2012; Gola & Selaci 2017). Tako\u0111e, javne konverzije, kako neki medijski izvori ka\u017eu, nekoliko hiljada kosovskih Albanaca iz islama u rimokatoli\u010danstvo u poslednjih nekoliko godina doprinose utisku da postoje odre\u0111ene kontroverze o statusu ve\u0107inske vere u nekim albanskim intelektualnim i politi\u010dkim krugovima (Ibrahimi 2024; Sinani 2024).[13] Pritom, navodnu favorizaciju bekta\u0161izma u odnosu na sunitski islam neki vide i kao poku\u0161aj desunizacije albanskih muslimana zarad promocije \u201ealbanskijeg\u201c islama (Beqa et al<\/em>. 2022).<\/p>\n\n\n\n

Bekta\u0161ije u Albaniji, videli smo, nisu vi\u0161e samo dervi\u0161ki red ve\u0107 i posebna verska zajednica koja ba\u0161tini nasle\u0111e koje ima korene u ranom islamu i koje je kontinuirano dopunjavano i gra\u0111eno iz kasnijih kulturnih razmena me\u0111u muslimanskim grupama raznih jezika i etnija, kao i u interakciji muslimana sa drugim verskim zajednicama koje su \u017eivele na teritorijama izme\u0111u Crnog, Sredozemnog i Arapskog mora, a i \u0161ire. Tako\u0111e, bekta\u0161izam u Albaniji je od kraja XIX veka, a mo\u017eda i ranije, dobio specifi\u010dno albanski karakter kao posledica dinami\u010dne komunikacije ovog reda sa lokalnim verovanjima, ali i delatnosti albanskih jani\u010dara, pa\u0161a i intelektualaca iz bekta\u0161ijskih porodica.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Dana\u0161nje albanske bekta\u0161ije mo\u017eemo, uz oprez od opasnosti etiketiranja definisanjem, nazvati i osobenom kulturnom grupom, ne samo zbog njihovog insistiranja na posebnosti ve\u0107 i zbog ba\u0161tinjenja sinkreti\u010dnih kulturnih praksi koje imaju utemeljenje u raznim kulturama i verskim tradicijama. Na primer, \u010dlanovi zajednice mole se dva, a ne pet puta dnevno kao drugi muslimani, u zajednici postoji post u znak se\u0107anja na bitku u Kerbali (mu\u010deni\u0161tvo imama Huseina, Alijevog sina, Muhamedovog unuka), neki pripadnici verske hijerarhije \u017eive u celibatu, u narodu je prisutna oralna i pisana hagiografija i po\u0161tovanje svetaca reda, kao i vizuelno predstavljanje imama Alija (ikone u ku\u0107ama, a u novije vreme i tetova\u017ee kod, naj\u010de\u0161\u0107e, mu\u0161karaca), slavljenje Novruza, popustljiviji odnos prema alkoholu, odsustvo \u201eislamske\u201c no\u0161nje kod \u017eena, manji stepen rodne segregacije itd. Posebnost bekta\u0161ijskog identiteta je i \u010dinjenica da njihove dru\u0161tvene doktrine evoluiraju i komuniciraju sa savremeno\u0161\u0107u, kao i da je liderstvo zajednice dru\u0161tveno delatno u promociji odre\u0111enog, ne nu\u017eno eshatolo\u0161kog, vrednosnog narativa \u2013 \u0161to ovu grupu \u010dini specifi\u010dnom u albanskom i regionalnom kontekstu. Bez obzira na to da li \u0107e ova zajednica dobiti svoj grad-dr\u017eavu ili ne, njeno postojanje i delovanje svakako doprinose zanimljivosti albanskog i balkanskog kompleksnog kulturno-religijskog miljea, a budu\u0107i analiti\u010dki uvid u odnos drugih prema ovoj zajednici svakako \u0107e dati odgovore na neka od pitanja o dominantnim narativima ve\u0107inskih zajednica o samim sebi, ali i o verskim i kulturnim manjinama Balkana.<\/p>\n\n\n\n

BIBLIOGRAFIJA<\/h2>\n\n\n\n

Literatura<\/em><\/p>\n\n\n\n

Aslan, Reza. 2005. No god but God: The Origins, Evolution, and Future of Islam<\/em>. New York: Random House.<\/p>\n\n\n\n

Babur, Isa. 2023. \u201eHeartCentered Paths: A Comparative Study of Hesychasm and Sufism\u201c. Entelekya LogicoMetaphysicalReview <\/em>7 (2): 35\u201361.<\/p>\n\n\n\n

Beqa, Mentor, Muhaj, Adrian & Ferid Piku. 2022. \u201eThe Revival of Religion in Albania: A Comparison of Cham, Kosovar and Bosniak Attitudes toward Proselytization and De-Sunnification\u201c. \u010casopis za interdisciplinarne studije <\/em>9 (2): 33\u201257.<\/p>\n\n\n\n

Blumi, Isa & G\u00ebzim Krasniqi. 2014. \u201eAlbanians\u2019 Islam(s)\u201c. In: Cesari, Jocelyne (ed.). The Oxford Handbook of European Islam. <\/em>Oxford: Oxford University Press, 415\u2012516.<\/p>\n\n\n\n

Blumi, Isa. 2021. \u201eOttoman Albanians in an era of transition: An engagement with a fluid modern world\u201c. In: Chovanec, Johanna & Olof Heilo (eds). Narrated Empires: Perceptions of Late Habsburg and Ottoman Multinationalism<\/em>. Cham: Palgrave Macmillan: 191\u2013212.<\/p>\n\n\n\n

Bria, Gianfranco. 2022. \u201eNationalism, Post-Secular and Sufism: The Making of Neo-Bektashism by Moikom Zeqo in Post-Socialist Albania\u201c. Religions <\/em>13 (9): 61\u201273.<\/p>\n\n\n\n

Corbin, Henry. 1969. Creative Imagination in the Sufism of Ibn \u2018Arabi<\/em>. Princeton: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n

\u0106ehaji\u0107, D\u017eemal. 1978. \u201eBekta\u0161ije i islam u Bosni i Hercegovini\u201c. Anali Gazi Husrev-Begove Biblioteke <\/em>4 (5\u20126): 83\u201298.<\/p>\n\n\n\n

\u0106ehaji\u0107, D\u017eemal. 2002. \u201eSocial, Political, Religious, Literary and Other Aspects of the Dervish Orders in Yugoslav Lands\u201c. Prilozi za orijentalnu filologiju <\/em>50 (50): 297\u2012317.<\/p>\n\n\n\n

Doja, Albert. 2008. Bektashism in Albania: Political History of a Religious Movement<\/em>. Tirana: Albanian Institute for International Studies.<\/p>\n\n\n\n

Elaroui, Cornell Rkia. 2019. Rabi\u02bfa From Narrative to Myth: The Many Faces of Islam\u2019s Most Famous Woman Saint, Rabi\u02bfa al-\u02bfAdawiyya<\/em>. London: Oneworld Academic.<\/p>\n\n\n\n

Elsie, Robert. 2019. The Albanian Bektashi: History and Culture of a Dervish Order in the Balkans<\/em>. London: I. B. Tauris: Bloomsbury Publishing.<\/p>\n\n\n\n

Endresen, Cecilie. 2012. Is the Albanian\u2019s religion really Albanianism: Religion and Nation According to the Muslim and Christian Leaders in Albania. <\/em>Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.<\/p>\n\n\n\n

Ernst, Carl W. 1997. The Shambhala Guide to Sufism<\/em>. Boston: Shambhala.<\/p>\n\n\n\n

Ferguson, James R. 1996. Meeting on the Road: Cosmopolitan Islamic Culture and the Politics of Sufism<\/em>. Bond University: Centre for EastWest Cultural and Economic Studies.<\/p>\n\n\n\n

Ferri, Naser & Eva Katarina Glazer. 2014. \u201eThe Sufi (Dervish) Order of the Bektashi as a Connection Between Islam and Christianity in the Balkans\u201c. Acta Musei Caransebesiensis \u2013 Tibiscum <\/em>(IV) 2014: 13\u201223.<\/p>\n\n\n\n

Gola, Adrian & G\u00ebzim Selaci. 2017. \u201eSocio-political and Religious Dynamics in Kosovo from the Post-Secularist Perspective\u201c. Croatian Political Science Review <\/em>54 (4): 85\u2012108.<\/p>\n\n\n\n

Hanif, N. 2002. Biographical Encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East<\/em>. New Delhi: Sarup & Sons.<\/p>\n\n\n\n

Kakouris, Georgios. 2023. \u201eThe Influence of St. Isaac the Syrian\u2019s Ascetical Theology on Early Sufism\u201c. Transcendent Philosophy Journal <\/em>24 (35): 105\u2013148.<\/p>\n\n\n\n

Knysh, Alexander. 2017. Sufism: A New History of Islamic Mysticism<\/em>. Princeton: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n

Krasniqi, G\u00ebzim. 2011. \u201eThe \u2018Forbidden Fruit\u2019: Islam and Politics of Identity in Kosovo and Macedonia\u201c. Southeast European and Black Sea Studies <\/em>11: 191\u2012207.<\/p>\n\n\n\n

Mi\u010dijevi\u0107, Senad. 2012. \u201eHarabat-baba tekija u Tetovu\u201c. Znakovi vremena <\/em>15 (57\u201358): 252\u2013271.<\/p>\n\n\n\n

Mirjalili, Farshad. 2021. \u201eGoddess of the Orient: Exploring the Relationship between the Persian Goddess Anahita and the Sufi Journey to Mount Qaf\u201c. Religions <\/em>12 (9): 1\u201212.<\/p>\n\n\n\n

Mourad, Suleiman A. 2005. Early Islam between myth and history: Al-Hasan al-Basri (d. 110H\/728CE) and the forma-tion of his legacy in classical Islamic scholarship<\/em>. Leiden: Brill.<\/p>\n\n\n\n

Novakovi\u0107, Dragan. 2002. \u201eDelovanje Zajednice islamskih dervi\u0161kih redova Alije (ZIDRA) na Kosovu i Metohiji 1974\u20121991\u201c. Istorija 20. veka <\/em>2: 103\u2012115.<\/p>\n\n\n\n

Penn, Michael Philip. 2015. Envisioning Islam: Syriac Christians and the Early Muslim World<\/em>. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.<\/p>\n\n\n\n

Raudvere, Catharina. 2011. \u201eClaiming Heritage, Renewing Authority: Sufi-orientated activities in post-Yugoslav Bosnia-Herzegovina\u201c. European Journal of Turkish Studies <\/em>13: 1\u201213.<\/p>\n\n\n\n

Schwartz, Stephen. 2008. The Other Islam: Sufism and the Road to Global Harmony<\/em>. New York: Doubleday.<\/p>\n\n\n\n

Shankland, David. 2007. The Alevis in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition<\/em>. London: Routledge.<\/p>\n\n\n\n

Smith, Margareth. 2001. Muslim Women Mystics: The Life and Work of Rabi\u2019a and Other Women Mystics in Islam<\/em>. London: Oneworld Publication.<\/p>\n\n\n\n

Soileau, Mark. 2014. \u201eConforming Haji Bektash: A Saint and His Followers between Orthopraxy and Heteropraxy\u201c. Die Welt des Islams <\/em>54 (3\u20134): 423\u2013459.<\/p>\n\n\n\n

Sonn, Tamara. 2015. Islam: History, Religion, and Politics<\/em>. Hoboken: Wiley-Blackwell.<\/p>\n\n\n\n

Speziale, Fabrizio. 2018. \u201eHinduism and Islam: Medieval and Premodern Period\u201c. In: Ed. Jacobson, Knut A. (ed.). Brill\u2019s Encyclopedia of Hinduism<\/em>. Leiden: Brill, 521\u2012529.<\/p>\n\n\n\n

Sulejmani, Arben. 2014. \u201eHaji Bektash Veli and the Bektash Path in Albania and Macedonia\u201c. Occasional Papers on Religion in Eastern Europe <\/em>34 (1): 48\u201264.<\/p>\n\n\n\n

Vukomanovi\u0107, Milan. 2008. \u201eSufizam \u2013 unutra\u0161nja dimenzija islama\u201c. Filozofija i dru\u0161tvo <\/em>2: 129\u2012147.<\/p>\n\n\n\n

Internet izvori<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u201eBektashinjt\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb t\u00eb njihen Komunitet Fetar\u201c. IndeksOnline. <\/em>2017. https:\/\/ indeksonline.net\/en\/bektashinjte-kerko-jne-te-njihen-komunitet-fetar (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

\u201eNdarja e komunitetit mysliman n\u00eb Kosov\u00eb\u201c. Koha<\/em>. 2020. https:\/\/www. koha.net\/en\/arberi\/ndarja-e-komunitetit-mysliman-ne-kosove (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

\u201eNYT p\u00ebr konvertimet n\u00eb Kosov\u00eb: Nj\u00eb l\u00ebvizje drejt krishterimit trazon nj\u00eb tok\u00eb myslimane\u201c. KlanKosova<\/em>. 2025. https:\/\/klankosova.tv\/nyt-per-konvertimet-ne-kosove-nje-levizje-drejt-krishterimit-trazon-nje-toke-myslimane\/ (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

\u201eRama nga OKB-ja: N\u00eb Tiran\u00eb, shtet Sovran t\u00eb bektashinjve\u201c. Z\u00ebri i Amerik\u00ebs<\/em>. 2024. https:\/\/www.zeriamerikes. com\/a\/7794145.html (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

\u201eZa i protiv dr\u017eave bekta\u0161a u Albaniji koju je najavio Edi Rama\u201c. Vreme<\/em>. 2024. https:\/\/vreme.com\/vesti\/za-i-protiv-drzave-bektasa-u-albaniji-koju-je-najavio-edi-rama\/ (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

Dhuli, Elsa (ed.). 2024. \u201eCensi i Popullsis\u00eb dhe Banesave n\u00eb Shqip\u00ebri 2023\u201c. Instat Republika e Shqiperise Instituti i Statistikave<\/em>. https:\/\/www.instat.gov. al\/media\/13615\/cens-i-popullsise-2023. pdf (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

Elbasani, Arolda & Kledian Myftari. 2025. \u201eA Bektashi Muslim State in Albania: The Perilous Crossroads of Foreign Policy, Heritage, and Geopolitics\u201c. Berkley Forum. <\/em>https:\/\/berkleycenter.georgetown.edu\/posts\/a-bektashi-muslim-state-in-albania-the-perilous-cross-roads-of-foreign-policy-heritage-and-geopolitics (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

Higgins, Andrew. 2024. \u201eAlbania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital\u201d. NY Times<\/em>. https:\/\/www.nytimes.com\/2024\/09\/21\/world\/europe\/albania-tirana-muslim-state-bektashi. html (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

Ibrahimi, Zeqirija. 2024. \u201eNga feja civile drejt fes\u00eb politike\u201c. Revista Shenja<\/em>. www. revistashenja.com\/nga-feja-civile-drejt-fese-politike\/ (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

Istrefi, Kushtrim & Luca Pasquet. 2024. \u201eThe law and politics of creation of the micro religious Bektashi state in Albania\u201c. EJIL: Talk!<\/em>. https:\/\/www. ejiltalk.org\/the-law-and-politics-of-creation-of-the-micro-religious-bektashi-state-in-albania (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

Karaj, Vladimir. 2024. \u201eCritics Pour Scorn on Albanian PM\u2019s \u2018Microstate\u2019 Plan for Bektashi Muslims\u201c. Balkan Insight<\/em>. https:\/\/balkaninsight.com\/ 2024\/09\/24\/critics-pour-scorn-on-albanian-pms-microstate-plan-for-bektashi-muslims\/ (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

Lockwood, James. 2024. \u201eThe Bektashi Order \u2013 A New Era of Sufi Sovereignty.\u201c Europe Diplomatic Magazine<\/em>. https:\/\/ europe-diplomatic.eu\/politics\/the-bektashi-order-a-new-era-of-sufi-sovereignty (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

Sinani, Besnik. 2024. \u201eKonvertim apo Apostazi: Pse Islami n\u00eb Kosov\u00eb ka nj\u00eb problem vet\u00eb perceptimi?\u201c. Revista Shenja<\/em>. https:\/\/revistashenja.com\/konvertim-apo-apostazi-pse-islami-ne-kosove-ka-nje-problem-vete-perceptimi (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

ALBANIAN BEKTASHIS: FROM A DERVISH ORDER TO A DISTINCT RELIGIOUS COMMUNITY (AND CULTURAL GROUP)<\/h2>\n\n\n\n

Summary<\/em>: The paper explores the historical roots of Bektashism, with a focus on the transformation of this dervish order into a distinct religious and cultural community among Albanians. The introduction presents the 2024 announcement by Albanian Prime Minister Edi Rama regarding the creation of a Bektashi microstate in Albania, which opened a public debate about the place and identity of the Bektashis in contemporary Albanian society and sparked the interest of Balkan and global media in this community. The political, cultural, and doctrinal history of Bektashism is presented, beginning with an overview of early Sufism, whose origins can be recognized in the theological and philosophical debates of the first centuries of Islam, shaped by Persian, Syriac, Greek, Christian, and other cultural and religious traditions. From the early Muslim ascetics to the institutionalization of dervish orders, several centuries passed during which Sufism developed in a polycentric manner, often integrating elements of Sunni and Shi\u2018a theology, and at times incorporating local nonIslamic philosophies and ideas, resulting in diverse Sufi practices. Bektashism as a doctrine emerged through the activity of Haji Bektash Veli in the 13th century, and through the Ottoman military structure, especially the Janissaries, it became a powerful dervish order. With the reforms of Bal\u0131m Sultan in the 16th century, Bektashism acquired a consistent internal hierarchy and strengthened Shi\u2018a elements in its theology, such as the veneration of Imam Ali and his successors. However, after the abolition of the Janissaries in 1826 in the Ottoman Empire, the Bektashis were persecuted and marginalized, yet they nevertheless survived and continued to develop. A key part of the paper is dedicated to the evolution of Albanian Bektashism and the gradual transformation of Albanian Bektashis, during the 19th and 20th centuries, from a dervish order into a separate religious community. In the second half of the 19th and the early 20th century, the Bektashis played a pivotal role in the Albanian national awakening. Prominent figures of the Albanian national movement came from Bektashi families, and some of them, such as Naim Frash\u00ebri, used, among other things, Bektashi symbolism in shaping a postOttoman Albanian identity grounded in ideas of freethinking, progress, and a European orientation. During communism in Albania, the Bektashis, like other religious communities, were banned, but after the fall of the oneparty regime in 1990, the community was reinstitutionalized as one of the four historical Albanian religious communities (alongside Sunni, Orthodox, and Roman Catholic), becoming a visible cultural actor in public life and continuing to develop doctrinally. For instance, the community\u2019s 2000 statute presents Bektashism as a kind of \u201cthird way\u201d between Islam and Christianity, highlighting its openness and progressive character. Furthermore, public intellectuals such as Moikom Zeqo contributed to the formation of neoBektashi narratives that connect tradition and national ideas with contemporary cultural currents. The final section of the paper examines debates concerning the status of Bektashis among Balkan Albanians outside Albania, together with contemporary political challenges and the various reactions to the potential creation of a Vaticanstyle Bektashi microstate. These reactions range from warnings about the risks of favouring one religious community over others to arguments about opportunities to affirm a model of religious tolerance specific to the Albanian context. Emphasizing their cultural contribution to Albanian society, the paper concludes that Albanian Bektashis function not only as a separate religious community but also as a dynamic cultural group that integrates various religious doctrines and cultural and social practices, continuously communicating with the local context and the Zeitgeist<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Keywords<\/em>: Bektashism, Sufism, Tariqas, Islam, Albanians<\/p>\n\n\n\n

ENDNOTES<\/h2>\n\n\n\n

[1] slavisa.rakovic@gmail.com.<\/p>\n\n\n\n

[2] Ovaj rad je nastao izvan radnog anga\u017eovanja autora u Ameri\u010dkom savetu za me\u0111unarodno obrazovanje.<\/p>\n\n\n\n

[3] Dervi\u0161 <\/em>je re\u010d koja dolazi iz persijskog jezika i, prema nekim tuma\u010denjima, zna\u010di mistik ili siromah, a tarika <\/em>je arapska imenica \u017eenskog roda za put ili na\u010din, u ovom smislu zna\u010di put duhovne prakse ka spoznaji. Kako pi\u0161e sociolog religije Milan Vukomanovi\u0107: \u201eNazivi redova uglavnom reflektuju imena njihovih osniva\u010da […] sufijske redove obavezno prati i silsila<\/em>, neprekinuta tradicija ili kontinuirani lanac imenovanja glavnih \u0161ejhova […] istorija odre\u0111enog tarikata je, zapravo, skup (pri)povesti o njihovom pojedina\u010dnim \u0161ejhovima koji su se smenjivali unutar zvani\u010dne silsile svakog reda\u201c (Vukomanovi\u0107 2008: 134).<\/p>\n\n\n\n

[4] Jednostavna pretraga na internetu uputi\u0107e ka nizu tekstova o bekta\u0161ijskom gradu-dr\u017eavi na razli\u010ditim jezicima objavljenih od septembra 2024. do trenutka zavr\u0161avanja pisanja ovog rada (februar 2026). Ovde \u0107emo izdvojiti jedan tekst koji, donekle, mo\u017ee ukazati na to kako neki muslimani koji pripadaju ve\u0107inskom islamu vide ovu zajednicu. Re\u010d je o izjavi Muhameda Jusufspahi\u0107a, predsednika Vrhovnog sabora Islamske zajednice Srbije: \u201eBekta\u0161ije nisu muslimani, oni su politeisti\u010dki pokret, a sve \u0161to nije monoteizam ne mo\u017ee da bude islam […] Niti poste Ramazan, niti klanjaju pet dnevnih molitvi, niti bilo \u0161ta od muslimanskih verskih obreda. Onako kako je to Alah dragi u Kuranu objavio, oni to ne \u010dine.\u201c Dostupno na: https:\/\/vreme.com\/ vesti\/za-i-protiv-drzave-bektasa-u-albaniji-koju-je-najavio-edi-rama (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

[5] Censi i Popullsis\u00eb dhe Banesave n\u00eb Shqip\u00ebri 2023. Tiran\u00eb: Instituti i Statistikave.<\/p>\n\n\n\n

[6] https:\/\/www.koha.net\/en\/arberi\/ndarja-e-komunitetit-mysliman-ne-kosove (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

[7] Neki od centara su i danas aktivni uprkos suzbijanju koje je po\u010delo jo\u0161 od raspu\u0161tanja jani\u010dara u Osmanskom carstvu u prvoj polovini XIX veka, a kasnije i zabranama koje su iz Ataturkove Turske imale odjeka i na biv\u0161im teritorijama carstva na Balkanu (vi\u0161e u: Vukomanovi\u0107 2008).<\/p>\n\n\n\n

[8] Vi\u0161e dervi\u0161kih tekija smatra se mestom pokopa Sarija Saltika. Jedna od njih je i tekija u Blagaju kod Mostara, koju su u XV veku sagradile upravo jani\u010darske bekta\u0161ije i koja predstavlja jedan od retkih materijalnih ostataka ovog tarikata u Bosni i Hercegovini (Raudvere 2011).<\/p>\n\n\n\n

[9] U Tetovu, u Severnoj Makedoniji, Harabati Baba Tekija sedi\u0161te je tamo\u0161nje bekta\u0161ijske zajednice koja je u sporu sa Islamskom zajednicom Makedonije oko prava bekta\u0161ija kao \u0161iita da koriste tekiju koju ve\u0107inski muslimani smatraju svojim sunitskim mesd\u017eidom. Bilo je \u010dak i poku\u0161aja Islamske zajednice da nasilno preuzmu ceo kompleks, \u0161to su bekta\u0161ije videle kao napad na svoj red (Mi\u010dijevi\u0107 2012: 252; Sulejmani 2014: 58\u201263).<\/p>\n\n\n\n

[10] https:\/\/indeksonline.net\/en\/bektashinjte-kerkojne-te-njihen-komunitet-fetar (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

[11] https:\/\/www.nytimes.com\/2024\/09\/21\/world\/ europe\/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

[12] https:\/\/www.zeriamerikes.com\/a\/7794145. html (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

[13] O konverzijama u rimokatoli\u010danstvo na Kosovu u poslednjih nekoliko godina: https:\/\/klankosova.tv\/nyt-per-konvertimet-ne-kosove-nje-levizje-drejt-krishterimit-trazon-nje-toke-myslimane\/ (pristupljeno 8. 2. 2026).<\/p>\n\n\n\n

SEPARAT RADA<\/h3>\n\n\n\n

Separat ovog rada (pdf), objavljenog u \u010detvrtom broju \u010dasopisa Konteksti kulture: studije iz humanistike i umjetnosti<\/em> (2026), mo\u017eete preuzeti klinom na ovaj link<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Slavi\u0161a Rakovi\u0107 [1] Ameri\u010dki savet za me\u0111unarodno obrazovanje [2] Beograd, Srbija Sa\u017eetak: Rad predstavlja kratak pregled doktrinarnih i politi\u010dkih korena bekta\u0161izma, sa posebnim fokusom na njegov razvoj i transformaciju u albanskim zajednicama. Prate\u0107i klju\u010dne faze evolucije ranih islamskih teolo\u0161kih rasprava, razvoj sufizma i formiranje dervi\u0161kih redova, rad analizira transformaciju bekta\u0161izma od dervi\u0161kog reda (tarike) u posebnu versku […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1991,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1985","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-radovi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1985","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1985"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1985\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2006,"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1985\/revisions\/2006"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1991"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1985"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1985"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kontekstikulture.me\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1985"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}