U fokusu trećeg broja našeg časopisa jeste – hrana, koju ćemo posmatrati kao signifikatora kompleksnih semantičkih slojeva u književnosti i filmskoj umjetnosti, ali i kao dio nematerijalnog kulturnog nasljeđa. Odnos prema hrani – biljnoj i životinjskoj – u jednom društvu višestruko je simbolički kodiran. Još od kraja XIX vijeka do danas sociološka misao prepoznavala je u hrani oznaku za klasu i privilegiju (Torsten Veblen, kasnije Norbert Elijas, Pjer Burdije…), dok je Levi-Stros pokušavao da pronađe univerzalna značenja hrane, zajednička cijelom čovječanstvu, i posmatrao ju je kao jezik koji izražava društvene strukture i kulturne sisteme. Autori trećeg broja Konteksta kulture dotaći će se i ovih tema i otkrivati na koji način hrana, kao živo nasljeđe, učestvuje u formiranju mnogobrojnih identiteta, u kulturi pamćenja, ali i u razvoju lokalne zajednice kroz muzeološku praksu i gastroturizam.
Ukusi se pamte – kao dio sjećanja pojedinca, kao izraz individualnog i kolektivnog, kao odraz širih društvenih i ideoloških promjena koje utiču na sve aspekte života, pa i na privredu i kulturu ishrane. Iskustvo specifičnog ukusa ima moć da nas odvede na emocionalno (i svako drugo) putovanje u prošlost, poput Prustovih madlena, koje su postale globalno poznat fenomen za sinestezijske doživljaje koje podstiče posebna veza hrane i ljudskog senzibiliteta. Stoga ono otvara niz tema u kojima se hrana vezuje za različite načine pamćenja prošlosti, ali i kulturološka prožimanja.
Amra Šačić Beća u svom radu „Poljoprivreda i proizvodnja hrane u unutrašnjosti rimske Dalmacije“, na osnovu arheoloških i pisanih izvora koji su ostavili antički pisci, uvodi nas u svijet hrane rimskog Ilirika – Dalmacije i Panonije, pokazujući na konkretnim primjerima kako društvenopolitičke okolnosti utiču na kulturu ishrane. Autorka ističe promjene u prehrani stanovništva koje su nastale dolaskom Rimljana, kada se usvajaju nove sorte poljoprivrednih i voćnih kultura – ovas, boranija, luk, peršun, kupus, repa, gljive, rogač, breskve, nar, šljive, višnje i narandže; postojeće počinju da se gaje na nov način, uvode se nove tehnologije u obradi zemlje i dolazi do sveukupnog unapređenja poljoprivredne proizvodnje, što u značajnoj mjeri utiče na sveukupni život antičkog čovjeka.
Tekst „Reforma sećanja“ Milene Jokanović donosi promišljanje o društvenim okvirima pamćenja, varljivosti sjećanja, kao i uticaju okolnosti u kojima je hrana konzumirana na pamćenje ukusa. Analizirajući sopstvene uspomene, zapise i varijante tumačenja nastanka ove poslastice, koja je predstavljala simbol jednog vremena, kao i prilika u kojima se spremala, autorka se bavi odnosom između individualnog, kolektivnog, kulturnog i političkog sjećanja i načinima na koje se nasljeđe preoznačava u zavisnosti od promjena vrijednosnih, društvenih i ideoloških sistema.
Promišljajući sopstveno životno iskustvo u antropološkom ključu, Vesna Delić u članku „Varenika: kuvana rakija ili ’kuvano mlijeko’? Nekoliko skica o identitetima i kulturnom nasleđu“ propituje značaj hrane i pića kao žive kulturne baštine u identifikacionim procesima. Posebno ukazuje na činjenicu da su hrana i piće ne samo dio ljudske svakodnevice nego i veoma važni markeri kulturnih, lokalnih, regionalnih, etničkih i nacionalnih osjećanja. Na osnovu naziva hrane, načina uzgoja i spremanja, kao i kulture objedovanja ljudi iskazuju svoje višestruke identitete, neprestano stvarajući nove društvene stratifikacije, nove kulturne kontekste, pa time i društvenu dinamiku.
Hrana u književnim i filmskim ostvarenjima uvijek ima značajnu simboličku funkciju, ukazujući na širu intenciju umjetničkih djela i dublje slojeve značenja. Kao ključni izvor života i vitalnosti, ona je u umjetnosti često u vezi s graničnim čovjekovim iskustvima – smrću i seksualnošću, gladi i prejedanjem, odnosima moći i potčinjenosti.
Janko Ljumović u tekstu pod nazivom „Hrana u krupnom planu: od rekvizite do glavnog junaka“ razmatra mjesto i ulogu hrane u umjetničkim djelima od antike do savremenog doba, s fokusom na četiri odabrana filma – Veliko žderanje Marka Fererija, Babetina gozba Gabrijela Aksela, Vreli dani u Alabami Džona Avneta i Strast Dodena Bufana Čana Ana Hunga – ali i na pojedina književna, publicistička ili slikarska djela, u kojima hrana ne predstavlja samo rekvizit i ne doprinosi samo vizuelnoj raskošnosti scene već ima i dublje značenje – ona je motiv koji pokreće radnju, ukazuje na emocionalno udaljavanje ili zbližavanje ljudi, širi društveni i socijalni kontekst, kao i političku konotaciju.
A upravo društvenim i socijalnim kontekstom na koji skreću pažnju slike hrane u djelima evropske književnosti XIX vijeka bavi se Pavle Pavlović u radu „Gozbene slike kao obeležje društvenog statusa u romanu XIX veka“. Kao i u prethodnom članku, i ovdje se naglašava činjenica da gozbene slike u književnosti ne služe kao dekorativni motiv, već kao oznaka društvenog statusa i položaja u društvu. Na primjerima romana Oliver Tvist Čarlsa Dikensa, Jadnici Viktora Igoa i Čiča Gorio Onorea de Balzaka autor, analizirajući slike hrane i prostora, prikaze tijela i okolnosti u kojima se hrana konzumira, ukazuje na kontraste između bogatih i siromašnih, na vrijednosne i unutrašnje razlike, ali i na složena društvena, psihološka i metafizička pitanja pravde, otuđenja i ljudske patnje.
Tri djela iz crnogorske književnosti – romani Lelejska gora Mihaila Lalića i Ljubavnik Duklje Jevrema Brkovića, kao i drama Pelinovo Žarka Komanina ‒ poslužila su Olgi Vojičić Komatini da u članku „Fenomen hrane i gladi kao aspekt individualnog i kolektivnog identiteta u crnogorskoj književnosti“ pokaže kako se kroz ova dva fenomena preispituju univerzalna pitanja o životu i smrti, grijehu i krivici, golom opstanku i pravu na život, data kroz kulturološku i ideološku dimenziju crnogorskog društva i njegovih mentalitetskih osobenosti. Autorka ukazuje na to kako su u slikama hrane sadržani i markeri kolektivne pripadnosti, vjerovanja, običaji, ideologije, politika, ali i kako se njihovim posredstvom ukazuje na tanku granicu između čovječnosti i bestijalnosti.
Institucionalni i ekonomski okviri bavljenja hranom podrazumijevaju nužno tretiranje hrane kao živog nasljeđa, koje s jedne strane predstavlja dio tradicije i kulturnog identiteta lokalne zajednice, a s druge, kako bi bilo odista vitalno i aktuelno, zahtijeva stalno prilagođavanje potrebama savremenog doba i današnjih konzumenata, praćenje trendova, ali i neophodnost kontinuiranog obrazovanja onih koji se njime bave.
Tamara Ognjević u radu „Gastronomsko nasljeđe i UNESCO: u potrazi za definicijom“ ukazuje na ogroman uticaj koji je UNESCO-va Konvencija o očuvanju nematerijalnog kulturnog nasljeđa iz 2003. imala za podsticanje i proširivanje polja proučavanja hrane, kao i za to da gastronomija dobije značajno mjesto kao dio koncepta nematerijalnog kulturnog nasljeđa. Predočavajući brojne nedoumice koje se tiču identifikacije, evaluacije i održivosti gastronomskog nasljeđa, autorka nastoji da, ujedno, predloži njegovu novu i cjelovitiju definiciju.
Ilija Moric u tekstu „New Trends, Skill Needs and Developing Experiences in Contemporary Food Tourism: An Educational Perspective“ ističe neophodnost i značaj visokog obrazovanja i vještina za razvoj gastroturizma, ali i nužno praćenje pozitivnih trendova i standarda. Autor kao ključne navodi zahtjev za zadovoljenjem potreba posjetilaca, kreiranje jedinstvenog doživljaja i važnost kompletne i zaokružene usluge, za šta je neophodna kontinuirana edukacija u cilju podizanja svijesti o značaju održivog razvoja turizma hrane.
Na koji način se muzejske prakse mogu revitalizovati kroz kreativno preduzetništvo pokazuje studija Hristine Mikić „Kreativna ekonomija i savremeni muzeji stakla: primeri iz prakse iz Sjedinjenih Američkih Država i sa Balkana“. Autorka se bavi analizom uticaja kreativne ekonomije na muzejsku interpretaciju kulturnog nasljeđa, konkretno: na revitalizaciju staklarstva i izrade posuđa od ovog materijala kao značajnog segmenta interpretacije industrijskog nasljeđa. Na konkretnim primjerima tri muzeja stakla u SAD, koji predstavljaju i kreativne centre za staklarstvo: Muzej stakla Korning, Muzej stakla Takoma i Muzej stakla Bergstrom–Mahler, ona ukazuje na načine na koje je moguće aktivirati ne samo kreativni potencijal muzeja već i njegov uticaj na lokalni razvoj.
*
Paralelno s nastankom trećeg broja, Konteksti kulture upisani su kao specijalizovano nekomercijalno naučno glasilo u registar medija Ministarstva kulture i medija Crne Gore. Sa željom da se dostigne što veći čitalački krug i uveća vidljivost, posredstvom veb-sajta www.kontekstikulture.me i društvenih mreža Facebook i Instagram, odnedavno je omogućen onlajn pristup svim sadržajima štampanog izdanja časopisa, ali i drugim kraćim stručnim tekstovima pisanim isključivo za internetsku publikaciju.
Stanka Janković Pivljanin