Edin Jašarović [1]
Univerzitet Crne Gore
Fakultet dramskih umjetnosti
Cetinje, Crna Gora
Tematski zbornik radova Staklo: nasleđe, umetnost, kreativna ekonomija, tehnologija, koji je uredila Hristina Mikić, preispituje multidisciplinarni karakter stakla kao materijala, umjetničkog medijuma, tehnološke sirovine i tvorevine kreativne ekonomije. Tematski zbornik nastao je u okviru srpsko-američke saradnje na izradi preliminarne tehničke procjene za očuvanje i revitalizaciju paraćinskog staklarstva, koji su realizovali Institut za kreativno preduzetništvo i inovacije, FREN-Lab za kreativnu ekonomiju, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture i Muzej stakla Korning. Zbornik sadrži sedam radova i kurirane razgovore s istaknutim staklarskim umjetnicima iz Sjedinjenih Američkih Država. Objavili su ga 2025. Institut za kreativno preduzetništvo i inovacije i Fondacija za razvoj ekonomske nauke, u saradnji sa Muzejom stakla Korning.
Rad Hristine Mikić „Kreativna ekonomija i staklarstvo“ posvećen je istraživanju inovacija i tradicije kroz staklarstvo i kako ono postaje dio kreativne ekonomije kroz razne procese kulturalizacije. Posebno značajan segment je objašnjenje koncepta „kreativno staklo“. Kako autorka navodi, termin je nastao 90-ih godina prošlog vijeka, a njegovu osnovu čine praktična naučna istraživanja izrade staklarskih proizvoda kombinovana s drugim naučnim disciplinama. Danas se ovaj termin proširuje i na živu industrijsku baštinu, koja se kroz kreativne pristupe revitalizaciji koristi kao novo mjesto inovacija i razvoja kreativnosti. U radu se posmatra i aspekt metamorfoze stakla od funkcionalnog materijala, lijepog i dopadljivog, do razumijevanja stakla kao medijuma kroz koji se iskazuju različiti umjetnički i društveni stavovi. Rad je ilustrovan primjerima kako kulturalizacije, uticaja kreativne ekonomije na poslovnu praksu poznatih proizvođača stakla (npr. Lalique, Mozer, Baccarat), tako i na umjetnička istraživanja stakla poput savitljivog stakla, procesa koji nastaju bakterijskim reakcijama na staklu, do reciklaže staklarskog mulja i njegove upotrebe kao umjetničkog materijala.
Estela Radonjić Živkov u svom radu „Od fabrike do simbola: zaštita industrijskog nasleđa kao kulturnog resursa Srbije“ bavi se procesima ostvarivanja javnog interesa u politici zaštite industrijskog nasljeđa. Tekst ističe da „industrijsko nasleđe obuhvata više od pukih arhitektonskih ostataka poput fabrika, rudnika i tehnoloških postrojenja – ono predstavlja čuvara simboličkih vrednosti, uključujući tradiciju radničke zajednice, osećaj solidarnosti i identitet lokalnih sredina“. U poglavlju se zaštita ovog nasljeđa analizira kroz istorijski razvoj, počevši od protoindustrijskih objekata kao što su vodenice, vjetrenjače i tekstilne radionice, pa sve do doba intenzivne industrijalizacije. Na taj način se naglašava značaj ovih objekata u formiranju društvenih struktura, urbanog pejzaža i ekonomskih kretanja. Osim toga, razmatrani su i problemi vezani za očuvanje i obnovu industrijskih objekata, uz predloge za unapređenje kulturne politike i njihovu adaptivnu prenamjenu u centre kreativnosti. Na kraju, predstavljeni su primjeri revitalizacije industrijskog nasljeđa u oblasti staklarstva, koji pokazuju savremenu upotrebu, prenamjenu i očuvanje ovog oblika industrijskog nasljeđa poput industrijskog lokali teta Verrier u Mezantalu, istorijskog parka Lednjicke Rovnje u Slovačkoj, stare staklare Stuart Crystal u Velikoj Britaniji i stare laboratorije za staklo u Portlandu. Vrlo inspirativni primjeri pokazuju da je zaštita industrijskog nasljeđa koja se zasniva na integralnom pristupu (materijalnog i nematerijalnog nasljeđa) globalni trend i da sve više napuštene fabrike stakla postaju novi kreativni centri za revitalizaciju staklarstva. Takav je, na primjer, lokalitet industrijskog nasljeđa Verrier u Mezantalu, u kome je uspostavljen Međunarodni centar za umjetničko staklo, koji ovom lokalitetu daje globalnu vidljivost, a staklarskoj praksi ovog područja novi život.
Tamara Ognjević u tekstu „Muzej i održivost: trpezno staklo i gastronomsko nasleđe kao platofrma za kreativne muzejske interpetacije“ obrađuje problematiku prezentacije i interpretacije stakla iz perspektive gastronomskog nasljeđa. Uvodeći koncept kreativne muzejske interpretacije autorka je definiše kao „ukrštanje više elemenata unutar ovakvog oblika interpretacije kojim se kreira autentično iskustvo koje omogućava ne samo raznolika, a povezana saznanja u čijem središtu je staklo, već i visok stepen identifikacije sa ličnostima i procesima od značaja za ovu temu“. Autorka navodi i niz primjera, postojećih izložbi koje su mogle biti kreativno interpretirane, povezane sa gastronomijom, i koje su mogle da otvore put drugačijoj interpretaciji stakla i gastronomskog nasljeđa. U kraljevoj trpezi, Za stolom naših baka su samo neki od predloga i ideja koje autorka razrađuje kao moguće kreativne muzejske interpretacije. Vjerujući da je staklo, isto kao i gastronomija, duboko integrisano u ljudske civilizacije posredstvom upotrebnih predmeta, potencijali kreativne intepretacije pružaju obilje mogućnosti. Kao zaključak, a ujedno i suština ovog rada, nameće se autorkin stav da „muzejski stručnjaci u Srbiji treba da shvate da izložba nije više vrhunac muzeološkog procesa već jedna vrsta platforme unutar koje nastaje interpretacija ojačana svim dostupnim savremenim komunikacijskim alatima“. Što najbolje oslikava tradicionalnu (pomalo i zastarelu) muzejsku praksu u okruženju.
„Istorija staklarstva u Srbiji u 19. veku: od baštine do savremene interpretacije“ rad je autora Dejana Vorgića, značajnog istraživača i poznavaoca staklarstva. Autor istražuje razvoj staklarstva u Srbiji tokom XIX vijeka, prikazujući kako su zanatske i industrijske prakse oblikovale kulturu i ekonomiju tog perioda. Interpretirajući postojeću građu i nova istraživanja, Vorgić nas uvodi u procese modernizacije Srbije, kao i preduzetničke poduhvate na osnivanju prve fabrike stakla, pa sve do početka XX vijeka i osnivanja paraćinske fabrike. Autor obrađuje napore državnika Avrama Petronijevića na podizanju prve fabrike stakla u selu nadomak Jagodine, a kasnije i proizvodni program i razvojni put staklare Nacka Jankovića. Rad pruža prikaz raznih izazova koji su pratili industriju stakla u Srbiji tokom XIX vijeka. U mladoj državi koja je stekla svoju nezavisnost građenjem ekonomske baze, pa i industrija stakla nije išla lako. Imajući u vidu da se 2026. organizuje proslava 180 godina staklarstva u Srbiji, autor nam daje niz kreativnih predloga i moguće pravce za reinterpretaciju živog staklarskog nasljeđa. Ukazuje i na niz propusta koji su učinjeni lošom organizacijom i neadekvatnim obilježavanjem Međunarodne godine stakla, kao i propuštanjem prilike da se jagodinsko staklo dubinski i savremeno reinterpretira. Autor predlaže nekoliko pristupa, s glavnom idejom da se prezentacija kulturne baštine u vidu mapiranja i digitalizacije može ponuditi kroz novu dimenziju i novi način valorizacije. Taj pristup, autor smatra, treba nadograditi i nematerijalnim nasljeđem, saradnjom sa za jednicom, zainteresovanim stranama i muzeolozima.
Joana Dhiamadi u radu „Fragile strength, shaping light and space: The role of glass in contemporary design“ analizira ulogu stakla u savremenom dizajnu, ističući njegovu estetsku i funkcionalnu vrijednost u oblikovanju svjetlosti i prostora. Navodeći neke primjere iz svjetske arhitekture, Dhiamandi ukazuje na veliku moć svjetlosti i stakla u arhitekturi, kao i značajnim procesima arhitektonskog dizajniranja prostora. Interesantan dio čini i njena analiza vrijednosti stakla u arhitekturi, posmatrajući ga kroz vrijednosne, simboličke, estetske i funkcionalne elemente.
Dragana Tomić Pilipović i Ivana Mišković u tekstu „Budućnost zanatstva u rukama generacije Z“ istražuju na koji način mlade generacije, posebno generacija Z, mogu doprinijeti očuvanju zanatskih vještina i njihovom prilagođavanju savremenim tržišnim uslovima. Posmatrajući ponašanje i način života mladih koji pripadaju generacija Z, njihov rad pruža odgovore na pitanja o odnosu mladih prema zanatstvu. Autorke postavlju opravdano pitanje – „Da li će u budućnosti biti mesta i za tradicionalne vrednosti i zanatstvo, bilo kao vid ličnog izražavanja ili način proizvodnje i konzumiranja? Da li će savremene tehnologije potpuno zameniti ručne alate i prirodne materijale? Da li će veštačka inteligencija preuzeti mesto ljudskoj kreativnosti i želji za stvaranjem ili nas čeka neki potpuno drugačiji sce nario?“, a odgovore sakupljanju kroz terensko istraživanje. Na uzorku od 286 ispitanika predstavljaju veoma interesantne nalaze, a na osnovu njih izvode i generalnu konstataciju da nema mjesta brizi, jer već ova generacija ima planove za očuvanje svoje tradicije. Autorke posebno analiziraju tržišne niše kao način da se očuvaju zanati, pa tako i straklarski zanat kroz naučne stakloduvače i laboratorijske stakloduvače. Vrlo ilustrativni primjeri koje autorke navode su i kampovi kojima se popularišu zanati, a koji su namijenjeni tinejdžerima, za tim radionice, labovi, otvoreni časovi i slično. Autorke ove oblike neformalne edukacije vide kao „novi oblik učenja za nove generacije koje ne stiču samo zanatske veštine, već se i druže i usvajaju životne veštine poput timskog rada, održavanja fokusa, brzog razmišljanja i kreativnosti“. Njihovo istraživanje pokazalo je da zanatima, barem onim tradicionalnim, slijedi svijetla budućnost – najveći broj mladih zainteresovan je za zanate kako bi iskazao svoju kreativnost, kao i zbog samostalnog kreativnog rada. Većina njihovih ispitanika vjeruje da zanatskim radom čuva svoju tradiciju i kulturno nasljeđe, i time doprinosi nekom širem društvenom cilju. Ipak, najveće interesovanje mladih je za one zanate koji su lako dostupni i vidljivi – frizeri, tkači,vodoinstalateri i slično. Mladi pokazuju malo interesovanje za umjetničke zanate, jer je i njihova vidljivost i dostupnost mala. Rad je veoma korisno empirijsko istraživanje koje donosiocima odluka može poslužiti kao uvod u javne politike koje bi trebalo definisati i osmisliti kako bi se još bolje očuvali zanati, a posebno za njih zainteresovale mlađe generacije.
SEPARAT PRIKAZA
Separat ovog prikaza (pdf), objavljenog u trečem broju časopisa Konteksti kulture: studije iz humanistike i umjetnosti (2025), možete preuzeti klinom na ovaj link.