Četvrti broj časopisa Konteksti kulture: studije iz humanistike i umjetnosti za 2026. godinu ima u središtu ljude i njihovu religiju, nauku, kulturu i umjetnost u kontekstu susreta Orijenta i Okcidenta, s namjerom da se kroz interdisciplinarni pristup osvijetle bogato iskustvo i nasljeđe koji su vjekovima oblikovali ne samo domaći, već i mnogo širi prostor.
Devet naučnih radova iz različitih humanističkih perspektiva i naučnih disciplina, poput istoriografije, istorije umjetnosti, književnosti, religiologije, filozofije, istorije ideja, rodnih studija i studija kulture, preispituju kompleksne procese ovih slojevitih i dugotrajnih prožimanja. Oslanjajući se na pisane i materijalne izvore, vjerska načela, lingvističke specifičnosti i književne motive, autori vješto mapiraju fenomene koji su duboko uticali na Balkan, Mediteran, Bliski istok i Evropu, podsjećajući na dinamičnu prirodu identiteta i neprekidni dijalog, pa i konflikt, među kulturama i civilizacijama. Sabrani tekstovi iznova su potvrdili da granice između kultura nikada i nijesu bile fiksne, već prostori intenzivne razmjene, prevođenja, sukoba, hibridizacije misli i običaja, što se posebno jasno očituje u susretu islama i Istoka sa hrišćanstvom i Zapadom.
Radi preglednosti i uočavanja teorijskih srodnosti, radovi su, kao i u dosadašnjim izdanjima časopisa Konteksti kulture, podijeljeni u tri srodne tematske cjeline sa po tri članka, od kojih svaka na specifičan način osvjetljava ključne aspekte date teme.
Prva cjelina, Svjedočanstva misli i vjere, usmjerena je na intelektualne i duhovne domete muslimana koji su dali golemi doprinos svjetskoj nauci, filozofiji i religijskim praksama, a koji danas baštini ne samo ova vjerska zajednica već i značajan dio čovječanstva. Različitim naučnoistraživačkim pristupima autori ukazuju na složenost i trajnu relevantnost islamske intelektualnosti i njenog nasljeđa u prošlosti i savremenom kontekstu.
Nusret Isanović u radu „Ibn al-Haytham, nagovjestitelj moderne znanosti“ osvjetljava fundamentalni doprinos islamske civilizacije usponu novovjekovnog Zapada, s posebnim fokusom na lik i djelo ovog polimata. Autor analizira njegova dostignuća na polju prirodnih nauka – matematike, fizike i geometrijske optike, izložena u kapitalnom sedmotomnom djelu Kitab al-Manazer (Knjiga o optici). Rad demonstrira kako je ovaj srednjovjekovni naučenjak, uvodeći eksperiment i induktivnu metodu provjere hipoteza, postavio prvu naučnu teoriju percepcije udaljenosti i presudno uticao na oblikovanje moderne zapadne naučne svijesti i metodologije.
Cvetan Teofanov u tekstu „Tarik Ramadan: kontroverzni glasnogovornik ’evropskog islama’“ podrobno propituje kompleksan reformistički projekat ovog intelektualca i njegovu viziju usklađivanja islamskih principa sa zapadnim kontekstom i modernom demokratijom. Autor suprotstavlja Ramadanov hibridni koncept oštrom sekularnom modelu Basama Tibija, sociološkom pristupu Žoslin Sezari, kao i kritikama Karolin Fure o „dvostrukom diskursu“. Kroz ovu komparaciju rad plastično oslikava širu društvenopolitičku, intelektualnu i kulturnu borbu oko pozicije islama, pluralizma i sekularizma u evropskom društvu.
Sveobuhvatan pregled doktrinarnih, teoloških i političkih korijena bektašizma, prateći njegovu evoluciju od ranih islamskih debata i sufizma do formiranja tarike, ponudio je Slaviša Raković u tekstu „Albanske bektašije: od derviškog reda do zasebne verske zajednice (i kulturne grupe)“. Naročitu pažnju usmjerio je na transformaciju ovog derviškog reda u potpuno autonomnu i osobenu vjersku skupinu unutar albanskog, odnosno evropskog društva. Analizira se njihov specifičan kulturni doprinos i djelovanje na Balkanu danas, zaključujući da bektašije u Albaniji funkcionišu kao dinamična kulturna grupa koja integriše različite religijske svjetonazore i neprestano ih prilagođava lokalnom kontekstu i duhu vremena.
Druga cjelina, Nasljeđe susreta, promišlja o zaostavštini Osmanlijskog carstva i islama na balkanskim područjima, nastaloj tokom višestoljetne interakcije kroz političke, društvene, religijske i kulturne kontekste. Manifestacije tih prožimanja autori iščitavaju u raznovrsnoj materijalnoj i nematerijalnoj baštini, od arhivske građe s jadranskog priobalja, preko muzejskih predmeta iz Pljevalja, do tradicije vakufarstva u Bosni.
Rad Sava Markovića „Italijanska korespondencija osmanskog Bara: pismo dubrovačkim vlastima iz 1767. godine“ donosi iscrpnu istorijsku i kulturološku analizu pisma na italijanskom jeziku koje je jedan barski kapetan i muselim uputio vlastima u Dubrovniku. Osvjetljavajući ekonomske odnose i privredne tokove južnog Jadrana u XVIII vijeku, pokazuje se kako su trgovačke veze opstajale i u vremenima narušene teritorijalne bezbjednosti. Autor posebno insistira na analizi birane leksike samog pisma, što svjedoči o visokom nivou društvene komunikacije, diplomatskoj uglađenosti i svojevrsnom poštovanju među ideološki i vjerski suprotstavljenim lokalnim elitama tog doba.
Dragana Kujović u tekstu „Prilog obradi osmanske materijalne kulture u Crnoj Gori: elementi zbirke metalnih predmeta iz Zavičajnog muzeja u Pljevljima“ nudi podrobnu analizu i opis specifičnih predmeta: osmanskih pečata s talismanskim ispisima i magijske mesingane posude (Kur’an tas), pohranjenih u ovoj muzejskoj ustanovi. Autorka istražuje ulogu narodne medicine i obrednih praksi koje su se razvijale nezavisno od zvaničnog teološkog stava, objašnjavajući tehnike obrade metala i urezivanja svetih tekstova u predmet. U radu se zaključuje da ovi artefakti funkcionišu kao specifični ikonotekstualni posrednici između ljudske i božanske sfere, služeći vjernicima kao komunikacijski kanal za dobijanje Božje zaštite i blagoslova.
Velida Mataradžija i Amina Ajdinović Mehović u radu „Vakufi kao simboli pripadnosti orijentalno-islamskom civilizacijskom krugu“ ispituju istorijski razvoj, svrhu i društvenu ulogu institucije vakufa (dobrotvornih zadužbina kod muslimana) kao jednog od ključnih pokretača razvoja islamske civilizacije. Kroz arhivski i teorijski prikaz tri specifična sarajevska vakufa iz osmanskog perioda autorke promišljanju njihove raznovrsne humanitarne svrhe, kao što su nabavka zimske odjeće za siromašnu djecu ili obezbjeđivanja ogrjeva. Rad uspješno propituje i širu ulogu zadužbinarstva u kulturno-obrazovnom i javnom životu muslimana u Bosni i Hercegovini pod osmanskom vlašću.
Treća tematska cjelina, Ogledala riječi, okuplja radove koji istražuju složene kodove i simbole osmanske, turske i šire islamske tradicije kroz prizmu književne simbolike, muzike i feminističke kritike – čitano iz naše (pro)zapadne perspektive. Radovi u ovoj grupi analiziraju kako su se kroz umjetnost, lingvistiku i muzičke pojmove uobličavali dijalog i razumijevanje između različitih kulturnih krugova, baveći se, između ostalog, i dekonstrukcijom rodnih uloga i patrijarhalnih matrica u modernoj turskoj prozi.
Ksenija Aykut i Stefani Miljković u tekstu „Simbolika i značaj mačke u turskoj književnosti i kulturi“ analiziraju specifičnu kulturološku, tradicijsku i literarnu ulogu ove životinje kao simbola čistote, duhovne zaštite i unutrašnjeg mira u islamskom svijetu. Autorke prate istorijski luk od poštovanja mačke u starom Egiptu do progona u srednjovjekovnoj Evropi, a zatim se fokusiraju na savremeni turski kulturni prostor. Istraživanje pokazuje kako najpoznatiji turski pisci, pripovjedači i pjesnici u svojim djelima daju zapažen prostor nesvakidašnjem karakteru mačke, koristeći je kao važnog pratioca čovjeka i zrcalo za preispitivanje ličnog i društvenog senzibiliteta.
Melinda Botalić u radu „Slika žene u romanu Konak suza turske spisateljice Šebnem Išiguzel“ primjenjuje feminističku teoriju i kritiku kako bi analizirala rodne uloge i stereotipe u savremenoj turskoj književnosti. Kroz analizu ženskih likova u pomenutom romanu autorka dekonstruiše binarnu opoziciju muškarac– žena i propituje na koji način patrijarhalno kodirano društvo i društvena očekivanja kontrolišu moć i determinišu položaj žene, kako u prošlim tako i sadašnjim vremenima.
Na koji način se u muzici uočavaju kulturološka prožimanja piše Predrag Jelenković u tekstu „O osnovnoj terminologiji turske umetničke muzike“. Autor se bavi složenom strukturom, muzikološkim sistemom i dubokim filozofskim osnovama turske muzičke tradicije kroz analizu njenih ključnih termina, tonova i makama. Istraživanje detaljno rasvjetljava lingvističke i kulturološke uticaje persijskog i arapskog jezika na tursku muzičku umjetnost, nudeći precizna lingvistička objašnjenja originalnih naziva. Autor u radu postavlja i prijedloge adekvatnih ekvivalenata na srpskom jeziku, s ciljem da popuni prazninu na ovom terminološkom polju u okviru domaćih muzikoloških i orijentalističkih studija.
Na kraju, kao zaseban temat, nalaze se Prikazi, koji donose osvrt na dva novija djela u crnogorskom izdavaštvu, tematski vezana za nasljeđe islama i Osmanlija u našoj zemlji. Goran Pajović analizira knjigu Luna podno Lovćena: kulturno nasljeđe islamskog stanovništva Crne Gore u cetinjskim muzejima koju je uredio Filip Kuzman. Ova studija objedinjuje široki korpus predmeta pohranjenih u nekoliko muzeja u crnogorskoj prijestonici, čiji je specifikum to što su nastali ili korišćeni u kontekstu prisustva Osmanskog carstva na ovim prostorima, a dat je i pregled novijih umjetničkih ostvarenja autora islamske vjeroispovijesti. U narednom tekstu Filip Kuzman daje osvrt na zbornik radova Barski nišani u kontekstu analize i vremena, urednika Gorana Pajovića i Burhana Čelebića, koji prvi put pruža sintezu i analizu osmanskih muslimanskih nadgrobnih spomenika na području Bara. Osim podataka o barskim obilježjima, zbornik sadrži i informacije o opštim karakteristikama ove vrste memorijalne baštine, zatim običajima pogrebne prakse u muslimana, te modelima normativne zaštite islamskih nekropola. Nastanak obije knjige prikazane u završnom dijelu časopisa podržao je Fond za zaštitu i ostvarivanje manjinskih prava Crne Gore.
Stanka Janković Pivljanin
Dušan Medin