Filip Kuzman [1]
JU Narodni muzej Crne Gore
Cetinje, Crna Gora
Posljednjih decenija, s upisivanjem stećaka na UNESCO Listu svjetske kulturne baštine, u Crnoj Gori se sve više istraživača bavi običajima sahranjivanja na tlu Crne Gore. Najviše se istražuju stećci i tumuli, ali se sve veća pažnja posvećuje i islamskim nekropolama (mezarjima) i njihovim nadgrobnim spomenicima, poznatim kao nišani. Upravo se zbornik radova Barski nišani u kontekstu analize i vremena bavi tematikom nišana na tlu barske opštine.
Zbornik radova priredili su arheolozi Goran Pajović i Burhan Čelebić. Pajović je ujedno i glavni urednik publikacije. Istraživanje za potrebe zbornika urađeno je kroz projekat „Promocija otomanske kulture kroz zbornik radova i dokumentarni film, o umjetnosti nadgrobnih nišana na teritoriji Bara“, koji je nakon javnog konkursa 2022. finansijski podržao Fond za zaštitu i ostvarivanje manjinskih prava Crne Gore, dok su izradu štampanog izdanja pomogli Opština Bar i Savjet muslimanskog naroda Crne Gore. Izdavač zbornika je barsko Nevladino udruženje Manoveki, a zbornik je štampan 2024. godine u 250 primjeraka (IVPE, Cetinje), na 130 stranica velikog formata i mekog poveza.
Publikacija je koncipirana tako da se sastoji od dvije recenzije i sedam radova, dok su na kraju date fotografije barskih nišana. Recenzenti su arheolozi Dejan Drašković i Miloš Živanović, a u recenzijama se pozdravlja ideja da se napravi zbornik koji se bavi nišanima na teritoriji opštine Bar i smatra da je publikacija vrijedna pažnje.
Prvi tekst „Bar u stoljećima polumjeseca (1571‒1878)“ rad je istoričara Jovana Muhadinovića. Nije slučajno stavljen na početku, jer daje odgovor na pitanje odakle nišani na barskoj teritoriji. Muhadinović opisuje kako je Bar pao u osmanske ruke, kao i početak islamizacije. Posebno je obrađeno prihvatanje islama plemena Mrkojevića. Dalje se autor bavi orijentalnom arhitekturom, koja je zamijenila dotadašnji mletački stil gradnje, kao i ekonomskim prilikama za vrijeme osmanske uprave. Nijesu izostavljeni ni stranci, koji su tokom XIX vijeka posjećivali i pisali o Baru. Na kraju, Muhadinović se bavi crnogorskim oslobođenjem grada tokom Veljeg rata i postupanju knjaza Nikole Petrovića Njegoša prema lokalnom muslimanskom stanovništvu. U radu je dato i nekoliko fotografija, od kojih je najinteresantnija crnobijela fotografija iz XIX vijeka, na kojoj se u prvom planu vidi mezarje s nišanima, dok je u pozadini Stari Bar.
Arheološkinja Petra Zdravković u tekstu „Arheologija islamskih nekropola u Crnoj Gori – zakonski okvir“ bavi se načinima kako zaštiti islamske nekropole (mezarja) kroz arheološka istraživanja i zakonski okvir. Autorka navodi da su arheološka istraživanja islamskih nekropola rijetka i da su u vrijeme pisanja teksta samo tri takva istraživanja završena, dok je jedno, i to baš u Starom Baru, bilo u toku. Zaključuje da je potrebno više, kako bi se omogućila in situ konzervacija i zaštita ovih vrijednih spomenika.
Istoričari Vukan Ražnatović i Filip Kuzman analiziraju i objavljuju rad crnogorskog istoričara Marka Dragovića pod nazivom „Muhamedanske zadužbine u Baru“. Dragovićev rad je izašao 1908. godine u Zborniku za narodni život i običaje južnih Slavena. Njegov tekst je značajan kao istorijski izvor, jer je autor lično obilazio barske vakufe na početku XX vijeka i prenio značajne podatke o socijalnom životu barskih muslimana.
Istoričar Admir Adrović u svom tekstu „Osmanski nadgrobni spomenici i njihove opšte karakteristike“ bavi se različitim oblicima nišana koji se javljaju u islamskom svijetu. Tekst prate brojne ilustracije, kako bi čitalac što lakše mogao da se upozna s tipovima nišana.
Jedan od priređivača zbornika Burhan Čelebić napisao je dva rada. Prvi nosi naziv „Običaji sahranjivanja kod muslimana“. U ovom kratkom tekstu autor govori o islamskim običajima prilikom sahranjivanja koji su došli s Osmanlijama na Balkan i u Crnu Goru. Takođe se osvrnuo i na običaje koje je lokalno stanovništvo unijelo u islamsku tradiciju. Drugi Čelebićev rad, „Barski nišani“, predstavlja analizu islamskih nadgrobnih spomenika na teritoriji opštine Bar i usko je vezan s temom zbornika. Autor barske nišane klasificira po obliku i bavi se njihovom ornamentikom i epitafima.
Posljednji tekst u zborniku ‒ „Zaboravljeni mezar“ napisao je publicista Mirsad Kurgaš i u njemu je opisao jedan muslimanski grob na obodu Zubaca, nedaleko od ušća potoka Vickovića u rijeku Željeznicu, a uz pomoć prevodioca dešifrovao je gotovo cijeli natpis na nišanu.
Na kraju zbornika priređivači donose fotografije nišana koji se nalaze oko Škanjevića džamije, Omerbašića džamije, Derviš Hasanove džamije i u Podgradu.
Zbornik radova Barski nišani u kontekstu analize i vremena donosi nam vrijedne podatke o islamskoj kulturi i njihovim običajima sahranjivanja na teritoriji opštine Bar. Publikacija skreće pažnju naučne javnosti na ovaj i dalje slabo istraženi dio islamskog nasljeđa na tlu Crne Gore. Zbornik ne obrađuje sve muslimanske nekropole u opštini Bar, već samo one koje se nalaze u neposrednoj blizini Starog Bara. To su ujedno i najreprezentativniji primjerci ovog oblika spomeničko-sakralne arhitekture.
Najveća vrijednost zbornika leži u interdisciplinarnom pristupu. Tako se u njemu mogu naći tekstovi arheologa i istoričara, kao i jedan tekst lokalnog barskog publiciste. Autori se u svojim radovima bave problematikom nišana iz više aspekata: istorijskog, arheološkog, antropološkog, arhitektonskog, zakonodavnog i vjerskog. Publikacija sadrži više od 100 visokokvalitetnih fotografija nadgrobnih spomenika, čime se čitaocu znatno olakšava upoznavanje s tipovima nišana koji se nalaze u Baru. Zbornik je i dobra osnova za buduća istraživanja, prije svega izradu dokumentarnog filma o barskim nišanima, koji bi sigurno privukao pažnju javnosti. Možda i jedina mana zbornika jeste ta što nije preveden na engleski jezik, čime je njegova dostupnost ograničena samo za regionalnu naučnu javnost.
ENDNOTA
[1] filip_kuzman94@yahoo.com.
SEPARAT PRIKAZA
Separat ovog prikaza (pdf), objavljenog u četvrtom broju časopisa Konteksti kulture: studije iz humanistike i umjetnosti (2026), možete preuzeti klinom na ovaj link.