S velikom radošću primjećujemo da prvi broj naučnog časopisa Konteksti kulture: studije iz humanistike i umjetnosti, koji je krajem 2023. pokrenulo Društvo za kulturni razvoj „Bauo“ iz Petrovca na Moru, polako ali sigurno pronalazi put do stručne i šire javnosti kojoj se takođe obraća. Njegovo predstavljanje 7. marta u prepunoj Kamernoj sali JU Muzički centar Crne Gore u Podgorici dodatno to i potvrđuje, kao i činjenica da se tiraž doštampavao.
Drugi broj našeg časopisa donosi novih devet originalnih i preglednih naučnih pregnuća koja donose uvid u kulturna premrežavanja kroz arheološke tragove, slojevitost i kompleksnost jezika, ali i onda kada u fokusu imamo jednu ključnu ličnost iz crnogorske nacionalne istorije – vladiku, vladara i književnika Petra II Petrovića Njegoša.
Arheologija je prešla dug put razvijajući se kroz stoljeća od „starinarske“ prakse i kolekcionarstva do savremenog multidisciplinarnog pristupa koji primjenjuje najnovija znanja i metode prirodnih, tehničkih i medicinskih nauka. Hoditi tragovima njenih otkrića uvijek je istraživački izazovno i uzbudljivo, naročito kada ih posmatramo kroz prizmu kulturnih konteksta.
Prvi rad u časopisu potpisuju Martina Blečić Kavur i Dušan Medin – „Izgubljene u prijevodima: sjekire albano-crnogorskog tipa s Kufina“ i u njemu detaljno razmatraju osobite bronzane sjekire albano-crnogorskog tipa, nađene tokom sedme decenije XIX stoljeća na istorijskoj tromeđi između Austrougarske Monarhije, Knjaževine Crne Gore i Osmanskog Carstva. Iz aspekta istorije arheologije, hronološki je predstavljen istorijat njihovog istraživanja, od prvih objava u XIX stoljeću do savremenih interpretacija i primjene arheometalurških analiza. Ove sjekire bile su, po svoj prilici, statusni simbol i predmonetarno sredstvo, svjedočeći o kulturnim i društvenim aspektima bronzanog doba istočnog Jadrana i zaleđa. Danas ih treba posmatrati kao osobito zajedničko nasljeđe i poveznicu za buduću transnacionalnu saradnju Crne Gore sa Hrvatskom, Slovenijom, Austrijom i Italijom, do čijih su muzeja stigle posredstvom austrougarskog tržišta starina.
Raško Ramadanski u tekstu „Pečat Petra, arhonta i zaštitnika Srbije“ podrobnije predstavlja jedan izuzetni srednjovjekovni pečat iz ranog XI vijeka. Njegova fizička i stilska svojstva predstavljaju važne poveznice sa zajedničkim istorijskim kontekstom i kulturnim nasljeđem šireg prostora. Takođe, on ukazuje i na specifične društvenopolitičke prilike ondašnjeg vremena, na nastojanje nove vizantijske vlasti da legitimizuje svoj položaj, kao i na njen odnos prema tadašnjim nosiocima vlasti u pojedinim temama koje su bile pod njenim uticajem.
Članak „Materijalna kultura kao zrcalo međukulturnosti XVI vijeka“ Zrinke Mileusnić donosi prikaz jednog metalnog nalaza s potopljenog broda kod Gnalića u Hrvatskoj – metalne prenosne peći. Putevi kojima su istraživači dolazili do konačnog saznanja i povezivanja više naizgled nelogičnih činjenica u smisaonu cjelinu na primjeru otkrića potopljenog mletačkog broda, na kojemu se, pored mletačkih dragocjenosti i trgovačkih artikala, nalazila i peć s osmanskom tugrom – sultanskim simbolom moći pokazuju koliko su savremene tehnologije i interdisciplinarnost nužni u (raz)otkrivanju i kulturnih i društvenopolitičkih konteksta minulih epoha. Pronađeni artefakt, takođe, svjedoči o multikulturalnosti i društvenoj i privrednoj dinamici Sredozemlja u XVI stoljeću.
Jezik, toliko je puta rečeno, nije samo odraz sredine u kojoj nastaje i ogledalo društvenopolitičkih i kulturnih prilika, njegova uloga nije samo referencijalna, već je u tijesnoj vezi s mišljenjem – on predstavlja i način na koji vidimo, ali i promišljamo i doživljavamo svijet.
Pavle Pavlović u radu „Poenkare, Vitgenštajn i Hilbertovo nasljeđe: epistemološki kontekst“ bavi se Poenkareovom i Vitgenštajnovom reakcijom na Hilbertovo formalizovanje matematičkog jezika, polazeći od toga da se u pristupu ova tri naučnika dovodi u pitanje pozitivistička ideja o totalitetu i univerzalnosti znanja. Pozitivizam Ogista Konta obilježio je XIX vijek, a njegovi sljedbenici su odbacivali intuitivna ili „prirodna“ razumijevanja fenomena u korist onih izvedenih naučnih putem; zahtijevali su sistemski pristup znanju, nastojeći da utemelje naučne teorije na opažljivim fenomenima i strogom logičkom izvođenju i vjerovali da sistem može da dâ univerzalna i potpuna saznanja o svijetu. Međutim, ovu viziju svijeta dovode u pitanje matematičari s kraja XIX i početka XX vijeka, pokazujući, na primjeru matematičkog jezika, da dolazak do saznanja, čak i u naizgled strogo logičkom svijetu, kakav je matematički, ne može zaobići važnost intuitivnog poimanja određenih veza i fenomena, te stoga i svijeta, pa i saznanja. Konteksti Vitgenštajnove, Hilbertove i Poenkareove filozofije matematike uvode i u matematiku važnost ne-logičkog, ne strogo strukturalističkog i pozitivističkog, jer se značenja, kako tvrde, konstruišu ljudskom aktivnošću – kroz naše kontekste, kreativnost i intuicije.
Jelena Bašanović Čečović u tekstu „Leksika crnogorskih narodnih govora kao značajan izvor građe za lingvokulturološka ispitivanja“ analizira određena etnološka, antropološka i lingvokulturološka obilježja ekspresivne leksike na primjeru Rječnika govora okoline Bijelog Polja (Vraneška dolina). Naglašavajući kako su dijalekatski rječnici pouzdani čuvari narodnih govora i njihovog leksičkog blaga, autorka ističe da su oni, takođe, i izvori dragocjenih podataka o prošlosti i sadašnjosti ispitivanih područja, o načinu života, navikama, materijalnoj i duhovnoj kulturi i tradiciji izvornih govornika, njihovim djelatnostima i kontaktima kroz istoriju, te stoga i odlična građa za sagledavanje etnoloških, antropoloških, pa i kulturoloških specifičnosti određene govorne zajednice.
Na koji način diglosija, odnosno egzoglosija svjedoči o društvenim i kulturnim prilikama u Budvi XVIII vijeka pokazuje Gordana Ljubanović u radu „Burna sociolingvistička noć: 23. septembar 1813. u Dnevniku don Antuna Kojovića“. Analizirajući jedan fragment iz pomenutog Kojovićevog rukopisa koji se tiče dolaska austrijske vlasti u Budvu – neposredne i prepričane iskaze učesnika u pomenutim događajima – autorka istražuje jezičku strukturu u bilingvalnom diskursu i preključivanje jezičkih kodova u višejezičnoj zajednici, ali i ulogu ideologije u jeziku, gdje se kroz izbor jezika koji vrši autor dnevničkog zapisa otkrivaju njegovi stavovi o etnicitetu, rodu i moći. Takođe, pokazuje kako su se u jednom dramatičnom danu sakupili jezički iskazi aktera kao izrazi različitih identiteta i prelomili u sukobu i kako su svi postupili po zakonitostima svojih kulturnih modela koji uslovljavaju jezičke varijacije, to jest, pojavljuju se kao materijal za istraživanje u kognitivnoj sociolingvistici.
Godina koja je iza nas obilježena je jubilejom ‒ 210 godina od rođenja crnogorskog vladike, vladara i književnika Petra II Petrovića Njegoša. Stoga smo jedan tematski blok posvetili njegovom djelu, ali i jednom od brojnih primjera koji svjedoče o Njegoševoj prisutnosti u kolektivnom istorijskom pamćenju ‒ tekstom o ulici koja nosi njegovo ime.
Intrigantan i originalan tekst „Poetika planine i Njegošev idiom“ Dragana Đorđevića pokazuje snažnu vezu između geografskog prostora koji je iznjedrio Njegoša i njegovog života i djela. Hajdegerovski rečeno, tvrdi autor, Njegoševo djelo je u cjelini vertikalizovano, podignuto na planinu, po-stavljeno na zemlju, a planina je u pravom smislu riječi osnova, fundamentum, temelj te neobične građevine – ambijentalno-poetička konstanta njegovog djela i njegov specifikum u korpusu svjetske književnosti. Stoga autor tvrdi da je planina „pozornica“ koja se uvijek podrazumijeva u cjelokupnom Njegoševom stvaralaštvu, te naglašava da nijedan interpretativni postupak tu činjenicu ne smije da zaobiđe. Shodno datoj poetici, pokazaće nam autor dalje, formira se i Njegošev idiom, njegova filozofska i semantična podloga.
Drugim, beskonačnim i bestjelesnim, mističnim visinama i složenošću Njegoševe lirike bavila se Milijana Simonović u radu „Slojevitost Njegoševog lirskog izraza u pesmi ’Noć skuplja vijeka’“. Postupno pokazajući kako se gradi misaona struktura ove višeslojne i dvosmislene pjesme – koja počiva na intertekstualnosti i slojevima klasične i religiozno-mistične poezije i filozofije, ali i izuzetno senzibilnoj, emotivnoj i kontemplativnoj dubini Njegoševog bića – autorka ujedno predočava i sam ontološki proces koji izranja iz tjelesnog, erotskog i čulnog i zahvaljujući pjesnikovoj poetskoj virtuoznosti preobražava se u duboko spiritualno iskustvo, u transcendentalni motiv božanske duhovnosti, u kome je iskustvo tjelesnog i duhovnog spajanja približilo lirsko ja samom Tvorcu i dovelo ga do otkrovenja.
Kulturne kontekste otkrivaju toponimi i hodonimi. U radu Dušana Medina pratimo kako se kroz istoriju Starog grada Budve i imena njegove centralne/glavne ulice, nazvane upravo po velikom Njegošu, iščitavaju (kao u tekstu) slojevi različitih kultura i civilizacija koje su ostavile traga na ovom prosturu. Zahvaljujući tim nazivima, ali i arhitekt(s)uri neposrednog prostora koji ovu ulicu okružuje, mogu se pratiti različite kulturološke i društvenopolitičke paradigme koje su oblikovale kulturni kontekst date zajednice: od antičkog grada helenskih i rimskih kulturnih stratuma, preko srednjovjekovnih, mletačkih, austrijskih i savremenih. Kroz više kratkih „priča“ o gradu i njegovoj glavnoj ulici, pokušaće se sagledati njene karakteristike, društvena i kulturna povijest, ali i razvoj grada Budve kroz vjekove, s obzirom na to da se upravo tu prelamala sudbina cijelog grada. Njegoš je, dakle, i u ovom kontekstu, iako arbitrarno i simbolički, u vezi s onim što prevazilazi vrijeme mjereno dužinom jednog ljudskog života, predstavljaući simbol Grada i – trajanje kroz vjekove.
Stanka Janković Pivljanin
Dušan Medin